Onarım veya Değiştirme Satıcı İçin Orantısız Güçlük Doğurursa Tüketici Ne Yapabilir?

Tüketici, ayıplı bir mal aldığında çoğu zaman önce onarım ister. Ancak bazı durumlarda onarım çok pahalı olabilir, yedek parça bulunmayabilir ya da aynı modelin ayıpsız bir örneği artık üretilmiyor olabilir. Satıcı bu durumda “bunu yapamam, bu orantısız bir yük” diyebilir. Kanun tüketicinin bu noktada çaresiz kalmaması için ayrı bir düzenleme yapmıştır. Bu yazıda orantısız güçlük kavramını ve tüketicinin başvurabileceği alternatif hakları anlatıyoruz.

Seçimlik Hakların Sıralaması

6502 sayılı Kanunun 11. maddesi tüketiciye dört seçimlik hak tanır: sözleşmeden dönme, bedelden indirim, bedelsiz onarım ve ayıpsız misli ile değiştirme. Kanun bu hakların kullanımında tüketiciye seçme özgürlüğü verir; satıcı tüketicinin tercih ettiği talebi yerine getirmekle yükümlüdür. Ancak onarım ve değiştirme haklarına bazı sınırlar konulmuştur: onarım talebi aşırı bir masraf gerektirmemelidir; değiştirme ise imkân varsa istenebilir. Bu iki hakkın satıcı için orantısız güçlük doğurması hali ise ayrıca düzenlenmiştir. Ayıplı malda haklar için ayrıca ayıplı mal tüketicinin seçimlik hakları ve ispat yükü yazısı okunabilir.

Orantısız Güçlük Hükmü

Kanunun 11. maddesinin üçüncü fıkrasına göre bedelsiz onarım veya malın ayıpsız misli ile değiştirilmesinin satıcı için orantısız güçlükleri beraberinde getirecek olması halinde tüketici, sözleşmeden dönme veya ayıp oranında bedelden indirim haklarından birini kullanabilir. Yani onarım veya değiştirme talebi orantısız bulunursa, tüketicinin seçim alanı dönme ve indirim haklarıyla sınırlanır. Orantısızlığın tayininde malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve diğer seçimlik haklara başvurmanın tüketici açısından sorun teşkil edip etmeyeceği gibi hususlar dikkate alınır. Bu ölçütler şu soruları gündeme getirir: onarımın maliyeti malın değerine göre makul mü, ayıp önemsiz mi yoksa temel işlevi etkiliyor mu ve tüketici için dönme veya indirim daha uygun bir çözüm mü?

Orantısızlığın Değerlendirilmesi

Orantısızlık iddiası satıcı tarafından ileri sürülür ve gerekçelendirilmelidir. Yalnızca “onarım pahalı” demek yeterli olmaz; maliyet hesabı, yedek parça durumu ve alternatif çözümler gösterilmelidir. Örneğin yüz bin liralık bir cihazın yüz lira ile onarılabilecek küçük bir arızası orantısız sayılmaz. Buna karşılık on bin liralık bir cihaz için sekiz bin liralık onarım talebi, malın değerine göre orantısız görülebilir. Ayıbın önemi de tartışılır: hafif estetik kusurlarda onarım yerine bedelden indirim daha adil olabilir. Tüketici açısından bakıldığında, onarım süreci uzun sürüyor ve ürünün kullanımını çok engelliyorsa, dönme hakkı daha uygun bir çözüm olabilir.

Otuz İş Günü İçinde Yerine Getirilmemesi

Onarım veya değiştirme talebi, kanunun 11. maddesinin dördüncü fıkrasına göre talebin yöneltilmesinden itibaren azami otuz iş günü içinde yerine getirilmek zorundadır; konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda bu süre altmış iş günüdür. Bakanlıkça yönetmelik eki listede yer alan mallar için ise azami tamir süreleri ayrıca belirlenmiştir. Aksi halde tüketici diğer seçimlik haklarını kullanmakta serbesttir. Bu hüküm, orantısızlık iddiası olmasa bile satıcının süre içinde işlem yapmaması halinde tüketiciyi korur. Dolayısıyla tüketici, önce onarım talep edip süre sonunda hâlâ çözüm alınmadıysa dönme veya bedel indirimine geçebilir.

İade ve İndirimin Yapılması

Tüketicinin sözleşmeden dönme veya ayıp oranında bedelden indirim hakkını seçtiği durumlarda, ödediği bedelin tümü veya bedelden yapılan indirim tutarı derhal tüketiciye iade edilir (m. 11/5). Seçimlik hakların kullanılması nedeniyle ortaya çıkan tüm masraflar, tüketicinin seçtiği hakkı yerine getiren tarafça karşılanır. Örneğin iade için yapılan kargo veya taşıma masrafı satıcıya aittir. Tüketici bu seçimlik haklarından biri ile birlikte Türk Borçlar Kanunu hükümleri uyarınca tazminat da talep edebilir. Bu tazminat, ayıp nedeniyle uğranılan doğrudan zararları kapsayabilir.

İspat ve Belgeleme

Orantısızlık tartışmasında tüketicinin elindeki belgeler önemlidir: fatura, servis raporları, yedek parça bulunmadığını gösteren yazılar, ayıbın niteliğini gösteren fotoğraflar ve varsa bağımsız bilirkişi raporu. Satıcı orantısızlık iddiasında bulunuyorsa, tüketici bu iddianın gerekçesini yazılı olarak talep etmelidir. Uyuşmazlık tüketici hakem heyeti veya mahkemeye taşınırsa, hakem heyeti veya bilirkişi malın değeri ile onarım maliyetini karşılaştırarak değerlendirme yapar.

Sık Yapılan Hatalar

• Satıcının orantısızlık iddiasını gerekçe sormadan kabul etmek,
• Onarım talebini yazılı yapmayıp süreyi ispatlayamamak,
• Otuz iş günü dolmadan başka hakka geçmek,
• Dönme yerine bedelden indirimi seçip zararı hesaplamamak,
• Servis ve onarım belgelerini saklamamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir tüketici, yüksek bedelli bir cihazı satın alır ve bir ay sonra ana kart arızası çıkar. Satıcı, ana kartın onarımının cihaz bedelinin neredeyse tamamına yaklaştığını ve orantısız olduğunu ileri sürer. Tüketici, bilirkişi raporu ve maliyet yazısıyla bu iddiayı doğrulatır ve sözleşmeden dönme hakkını kullanarak bedelin iadesini alır.

Onarımın Kabulü ve Sonrasında Tekrarlayan Arıza

Bazı durumlarda tüketici onarımı kabul eder; ancak aynı arıza kısa süre sonra tekrar ortaya çıkar. Tekrarlayan arıza, onarımın etkisiz olduğunu gösterebilir ve tüketicinin diğer seçimlik haklarına geçmesine gerekçe olur. Bu nedenle onarım sonrasında verilen servis belgesi, yapılan işlemin ayrıntısı ve tarih saklanmalıdır. Arıza tekrar ederse yeni bir yazılı talep yapılmalı ve önceki onarım belgelerine atıf yapılmalıdır. Tüketici bu durumda sözleşmeden dönme veya bedelden indirim seçeneklerini değerlendirebilir; yine de her olayın koşulları ayrıca incelenmelidir.

Tüketici Hakem Heyetinde Orantısızlık Savunması

Hakem heyeti önünde satıcı orantısızlık savunmasını yapmışsa, heyet malın değeri ile onarım maliyetini karşılaştırır. Tüketici, kendi hesabını ve varsa bağımsız servis teklifini dosyaya sunarak satıcının maliyet iddiasına itiraz edebilir. Savunmanın gerçekçi olup olmadığını belirlemek için servis kayıtları ve yedek parça fiyatları istenebilir. Heyet gerekli görürse bilirkişi incelemesi de yaptırabilir. Bu sürecin sonunda tüketicinin talebi kabul edilirse satıcı iade veya indirim tutarını ödemek zorunda kalır.

Sonuç

Onarım veya değiştirme orantısız güçlük doğurursa tüketici, sözleşmeden dönme veya bedelden indirim haklarına yönelebilir; onarım süresi içinde yerine getirilmezse de aynı sonuç geçerlidir. Bu süreçte belgeler ve yazılı talepler belirleyicidir. Ayıplı mal uyuşmazlığınızda hangi hakkı seçeceğinizi değerlendirmek için tüketici hukuku sayfamıza göz atabilir, iletişim üzerinden bizi arayabilir veya mesaj gönderebilirsiniz.