Boşandıktan Sonra Görüşme Gününde Çocuğu Almaya Gelmeyen Ebeveynin Durumu

Cumartesi sabahı çocuk çantasını hazırlamış, kapının önünde bekliyor. Telefon çalmıyor, kimse gelmiyor. Boşanmış ebeveynlerin yaşadığı en yıpratıcı durumlardan biri, görüşme hakkı olan tarafın hiçbir haber vermeden gelmemesidir. Hukuk bu durumda gelmeyen ebeveyni görüşmeye “zorlamak” gibi bir araç öngörmez; çünkü kişisel ilişki, kanunda ebeveynin hakkı olarak düzenlenir ve zorla kullandırılacak bir yükümlülük gibi çalışmaz. Ama gelmemenin sonuçsuz kaldığı da söylenemez: dosya işlemden kalkabilir, kişisel ilişki düzeni yeniden gündeme gelebilir ve ağır hâllerde kişisel ilişki hakkı reddedilebilir ya da kendisinden alınabilir.

Kişisel ilişki hak mı, yükümlülük mü?

Ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir (TMK m. 323). Metin bunu “hak” olarak adlandırır. Aynı zamanda ana ve babadan her biri, diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten ve çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür (TMK m. 324/1).

Peki hak sahibi ebeveyn kullanmazsa? Kanun bir yandan hakkı tanır, diğer yandan çocukla ciddî olarak ilgilenmeyen ebeveynin bu hakkının reddedilebileceğini ya da kendisinden alınabileceğini söyler (TMK m. 324/2). Yani hak, çocuğun yararına hizmet ettiği sürece korunur; çocuğa karşı ilgisizlikle kullanılıyorsa sorgulanır. Mahkeme boşanma sırasında kişisel ilişkiyi düzenlerken çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararlarını esas tutar (TMK m. 182/3).

Gelmeyen ebeveyne karşı kanunda hangi sonuçlar var?

Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararları, 5395 sayılı Kanun m. 41/A ve devamına göre müdürlükler eliyle yerine getirilir. Kişisel ilişki kararında hak sahibi olan ebeveyn, emrin yükümlüye tebliğinden sonraki dönemde teslim saatinden en az kırk sekiz saat önce çocuğu almaya geleceğini müdürlüğe bildirmek zorundadır. Bildirimde bulunmaz veya gelemeyeceğini bildirirse, çocuğu emirde belirtilen yere getirme zorunluluğunun bulunmadığı yükümlüye bildirilir (m. 41/C/7).

Bildirdiği hâlde haklı mazeret olmaksızın art arda iki kez veya bir yılda üç kez gelmeyen hak sahibi bakımından müdürlük dosyanın işlemden kaldırılmasına ve teslim emrinin hükümsüz hâle gelmesine karar verir; bu karar hak sahibi ve yükümlüye tebliğ edilir (m. 41/C/12). Kanun bu sonucu bir ceza olarak değil, dosyanın işlemden kaldırılması olarak düzenler. Dosya işlemden kalktıktan sonra ebeveyn yeniden görüşme talep ederse, sürecin yeniden nasıl işleyeceği müdürlüğün ve mahkemenin değerlendirmesine bağlıdır.

Disiplin hapsi ise başka durumlarda öngörülmüştür: kişisel ilişki kurulmasına dair teslim emrine aykırı hareket edenler, emrin gereğinin yerine getirilmesini engelleyenler ve kişisel ilişki için kendisine çocuk teslim edilen hak sahibinin süre bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmemesi (m. 41/F). Gelmeyen ebeveyn bu hükümlerin kapsamında değildir.

Nafaka: görüşmeyle bağlantılı değil

Velayet kendisine verilmeyen eş, çocukla kişisel ilişkisi düzenlenirken, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m. 182/3). Bu yükümlülük, görüşmeye katılmaktan bağımsızdır. Bir ebeveyn çocuğu görmeye gelmiyor diye diğeri nafaka ödemeyi kendiliğinden bırakamaz; benzer biçimde, nafaka ödememek de kural olarak kişisel ilişki hakkını ortadan kaldırmaz. İki konu ayrı ayrı değerlendirilir. Nafaka ile görüşme arasındaki ilişkiyi boşandıktan sonra çocuk gösterilmiyorsa nafaka durdurulur mu yazısında tersinden ele aldık.

Çocuğa ne söylenmeli?

Gelmeyen ebeveynin çocuktaki etkisi, hukuki sonuçlardan daha ağırdır. Çocuk suçu kendinde arayabilir: “Ben kötü bir şey mi yaptım?” Bu yüzden velayet sahibi ebeveynin üslubu çocuğun iyileşmesinde belirleyicidir.

• Gerçeği yaşına uygun söyleyin: “Babanın/annenin bugün gelememesi senin hatan değil.”
• Diğer ebeveyni çocuğun yanında suçlamayın; bu, çocuğu iki taraf arasında sıkıştırır.
• Çocuğu hazırlayıp bekletmeyin; gelip gelmediğini mümkünse önceden teyit edin.
• Gelmeyen gün için alternatif bir plan hazırlayın (arkadaş buluşması, sevdiği bir etkinlik).
• Çocuk duygularını anlatabiliyorsa dinleyin, anlatamıyorsa bir uzmana (okul rehberlik servisi, çocuk psikoloğu) başvurmayı düşünün.

Çocuğun diğer ebeveyni görmeyi istemediği durumlar da vardır; bu ayrı bir başlıktır ve boşandıktan sonra çocuk görüşmek istemiyorsa yazısında anlatılıyor.

Velayet sahibi ebeveyn hangi adımları atabilir?

Görüşme günlerine uyulmuyor ve bu durum süreklilik kazanmışsa, şu adımlar mantıklıdır:

1. Kayıt tutun. Hangi tarihte, hangi saatte, hangi gerekçeyle (veya gerekçesiz) gelmediğini yazın. Mesaj ve arama kayıtlarını saklayın.
2. Önce yazılı uyarı. Gelemeyeceği zaman önceden haber vermesini, aksi hâlde çocuğun hazırlanmayacağını nazikçe ama açıkça yazın.
3. Müdürlüğü bilgilendirin. Kişisel ilişki kararı müdürlük aracılığıyla yürüyorsa, gelmeme durumunu müdürlüğe iletin. Hak sahibi geleceğini bildirdiği hâlde haklı mazeret olmaksızın art arda iki kez veya bir yılda üç kez gelmezse dosya işlemden kaldırılır (m. 41/C/12); bu sonuç hak sahibinin kendi bildirimine bağlıdır.
4. Düzenin değiştirilmesini isteyin. Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi gibi yeni olgular zorunlu kılarsa hâkim, resen veya istem üzerine gerekli önlemleri alır (TMK m. 183). Görüşme düzeninin güncellenmesi için bkz. boşandıktan sonra görüşme düzenini değiştirme.
5. Ciddi ve sürekli ilgisizlikte kişisel ilişkinin kısıtlanması ya da kaldırılması istenebilir (TMK m. 324/2). Bunun için boşandıktan sonra kişisel ilişkinin kısıtlanması yazısına bakabilirsiniz.

Burada küçük ama önemli bir ayrım var: görüşmeye gelmemek ile kişisel ilişkiyi hiç kullanmamak aynı şey değildir. Haklı mazeretler (hastalık, iş, yolculuk) görüşmeyi aksatabilir. Kanun da dosyanın işlemden kaldırılmasında “haklı bir mazeret olmaksızın” gelmemeyi arar (5395 sayılı Kanun m. 41/C/12). Mahkeme, süreklilik ve ciddiyet arar.

Velayetin kaldırılması gündeme gelir mi?

Velayet, ana ve babanın çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması hâlinde kaldırılabilir (TMK m. 348/2). Ancak bu madde, çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamadığında veya bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşıldığında uygulanır. Üstelik velayeti kullanmayan ebeveynin kişisel ilişkiyi kullanmaması tek başına bu maddenin konusu değildir; madde esas olarak velayet yetkisine sahip ebeveynin ihmaline bakar.

Bu yüzden görüşmeye gelmeyen ebeveyn için pratik sonuç, velayetin kaldırılması değil; kişisel ilişkinin kısıtlanması, düzenin yeniden belirlenmesi ve çocuğun psikolojik desteği gibi başlıklardır. Velayetin kaldırılması süreci için velayetin kaldırılması davası yazısına bakılabilir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Boşanma kararında baba için iki haftada bir hafta sonu görüşme düzeni belirlenmiş. Baba iki kez haber vermeden gelmiyor; sonra üç ay boyunca ara sıra geliyor, sonra yine kesiyor. Anne her gelmeme günü tarih ve saati not ediyor, çocuğun okul rehber öğretmeniyle görüşüyor ve mesaj kayıtlarını saklıyor.

Anne, kişisel ilişki düzeninin bu fiilî durumla uyuşmadığını göstererek mahkemeden görüşme düzeninin yeniden belirlenmesini isteyebilir. Mahkeme, babanın mazeretlerini, çocuğun yaşını ve psikolojik durumunu, sosyal inceleme raporunu ve ebeveynlerin bakış açılarını birlikte tartar. Kararın ne yönde çıkacağı önceden söylenemez; babanın yeniden düzenli gelmeye başlaması da değerlendirmeyi etkiler.

Görüşme düzenini gerçekçi kurmak

Görüşmeye gelmeme sorununun bir kısmı, baştan gerçekçi olmayan bir düzen kurulmasından doğar. Ebeveynin iş saatleri, yaşadığı şehir, ulaşım imkânı ve çocuğun yaşı düzen belirlenirken göz önünde tutulursa, düzenin uygulanma ihtimali artar. Anlaşmalı boşanmada protokol hazırlanırken görüşme günlerinin, tatil dönemlerinin ve teslim yerinin ayrıntılı yazılması, ileride “kararda böyle yazmıyordu” tartışmasını azaltır. Çocuğun yaşı büyüdükçe görüşme düzeninin yeniden gözden geçirilmesi de doğaldır; bu başlık için boşanma protokolünde bayram ve tatil görüşme düzeni yazısına bakabilirsiniz.

Gelmeyen ebeveyn yeniden düzenli gelmek isterse

Bir süre aksatan ebeveyn yeniden düzenli görüşme isteyebilir. Böyle bir durumda çocuğun yeniden ısınma sürecine ihtiyaç duyabileceğini göz önünde tutmak gerekir. Velayet sahibi ebeveynin çocuğa bu geçişi hazırlaması, ebeveynin ise düzenli ve öngörülebilir biçimde gelmesi, kademeli bir yeniden bağ kurulmasını kolaylaştırır. Ebeveynler anlaşamıyorsa, kişisel ilişki düzeninin gözden geçirilmesi için mahkemeden uzman görüşüyle destekli bir düzenleme istenebilir. Hâkim bu aşamada çocuğun yaşını, geçmiş görüşme alışkanlığını ve çocuğun görüşünü tartar. Gözetim altında görüşme gibi ara çözümler için gözetimli görüşme yazısı kullanışlıdır.

Kişisel ilişkinin kullanılması konusunda ebeveynin kendi kendine verdiği sözler yetmez; çocuk için güven, tutarlılıkla oluşur. Bu nedenle ebeveynin gelemeyeceği günleri önceden bildirmesi, çocuğu arayarak açıklama yapması bile küçük ama anlamlı bir telafi sağlar.

Çocuğun yaşına göre farklı etkiler

Görüşmeye gelmemenin çocuk üzerindeki etkisi yaşa göre değişebilir. Küçük çocuk için asıl sorun süreklilik ve güven kaybı olabilir; büyük çocuk ve ergen için ise terk edilmişlik, öfke veya kayıtsızlık ön plana çıkabilir. Mahkeme kişisel ilişkiyi düzenlerken ya da değiştirirken çocuğun yararını esas aldığından (TMK m. 182/3), çocuğun yaşı ve ihtiyacı kararın belirleyici unsurlarındandır. Bu yüzden velayet sahibi ebeveynin çocuğun tepkilerini gözlemleyip kayda geçirmesi, gerektiğinde uzman görüşüyle desteklemesi yararlı olur.

Sık yapılan hatalar

• Gelmeyen ebeveyn hakkında çocuğun yanında öfkeli konuşmak.
• Görüşme günü çocuğu “yeter, gelmedi” diye cezalandırır gibi davranmak.
• Nafaka ödemesini görüşmeye bağlayıp durdurmak; bu, ayrı bir uyuşmazlık doğurur.
• Kayıt tutmadan mahkemeye “hiç gelmiyor” demek; somut tarih ve saat gerekir.
• Çocuğun diğer ebeveyni özlediğini gizlemek ya da engellemek; kişisel ilişkiyi zedelemekten kaçınma yükümlülüğü (TMK m. 324/1) velayet sahibini de bağlar.
• Gelmeyen ebeveynin yerine kendi çevresini doldurmaya çalışmak yerine, çocuğun psikolojik desteğini ihmal etmek.

Kendi durumunuzda ne yapabilirsiniz?

Görüşmeye gelmeme durumunun hukuki karşılığı, sürekliliğe, mazeretlere ve çocuğun yaşına göre değişir. Önce kayıt tutmak, sonra gerektiğinde görüşme düzeninin değiştirilmesini istemek çoğu zaman en sağlıklı yoldur. Konunun genel çerçevesi için çocukla şahsi ilişki kurulması yazısına bakabilirsiniz. Kendi durumunuzu anlatmak isterseniz telefonla arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz; iletişim sayfasında bilgiler yer alıyor. Aile hukuku alanındaki diğer konular için aile hukuku sayfasına göz atabilirsiniz.