Boşandıktan Sonra Çocukla Kişisel İlişki Kısıtlanabilir mi? TMK 324 Hükmü

Kısa cevap: evet, kısıtlanabilir; ama bu, ancak mahkeme kararıyla ve çocuğun yararını gerekçe göstererek olur. Velayeti kendisine verilmeyen ebeveynin çocukla uygun bir kişisel ilişki kurma hakkı TMK m. 323’te açıkça tanınmıştır. Aynı kanunun 324. maddesi ise bu hakkın sınırını çizer: çocuğun huzuru tehlikeye giriyorsa, ebeveyn hakkını yükümlülüklerine aykırı kullanıyorsa, çocukla ciddi biçimde ilgilenmiyorsa ya da başka önemli sebepler varsa kişisel ilişki hakkı reddedilebilir veya ebeveynden alınabilir.

Bu sayfa iki kişiye birden yazıldı. Birincisi, çocuğunu görmenin kısıtlanmasından korkan ebeveyn. İkincisi, çocuğun görüşmelerden zarar gördüğünü düşünen ve ne yapabileceğini merak eden ebeveyn.

Kişisel ilişki hakkı nedir, kimde bulunur?

Kişisel ilişki, çocukla belirli günlerde görüşmeyi, hafta sonu ya da tatilde yanında kalmasını, bayramlarda bir araya gelmeyi ve telefonla ya da görüntülü konuşmayı kapsayan bir haktır. Gündelik dilde buna “görüşme günleri” denir. Boşanma sırasında hâkim, çocuğun velayeti kimde kalırsa kalsın, diğer ebeveynin çocukla ilişkisini de düzenler (TMK m. 182/1).

Kişisel ilişki yalnızca ebeveynin isteğine bağlı bir hak olarak değerlendirilmez. Kanun ebeveynin hakkını anlatırken ölçüt olarak çocuğun sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararlarını esas alır (TMK m. 182/3). Kısıtlama tartışmasında hâkim bu yüzden ebeveynin ne istediğinden çok, görüşmenin çocuğa ne yaptığına bakar.

TMK m. 324/2: hangi önemli sebepler sayılıyor?

Kanun üç ayrı durumu sayar ve sonuna “diğer önemli sebepler”i ekler.

Çocuğun huzurunun tehlikeye girmesi. Görüşmeler sırasında çocuğun fiziksel güvenliğinin, ruh sağlığının ya da eğitiminin bozulması bu başlığa girer. Çocuğun görüşmeden sonra korku belirtileri göstermesi, okulda ciddi düşüş yaşaması ya da görüşmelerde ihmal edilmesi mahkemece incelenen olgulardır.

Hakkın yükümlülüklere aykırı kullanılması. TMK m. 324/1 her iki ebeveyne de iki ödev yükler: diğer ebeveynin çocukla ilişkisini zedelememek ve çocuğun eğitimini, yetiştirilmesini engellememek. Görüşmede çocuğu karşı ebeveyne karşı kışkırtan, onu kötüleyen ya da çocuğun okul düzenini bilerek bozan ebeveyn bu yükümlülüğü ihlal etmiş olur.

Çocukla ciddi biçimde ilgilenmeme. Hakkını kullanmayan ya da kullanıp çocuğu başkasına bırakan, düzenli olarak gelmeyen ebeveynin durumu bu kapsamda değerlendirilebilir. Kanun “ciddî olarak ilgilenmezler” der; birkaç görüşmenin aksaması ile süregelen bir ilgisizlik aynı ağırlıkta tartılmaz.

Diğer önemli sebepler. Kanun listeyi kapalı bırakmamıştır. Ebeveynin tedavi gerektiren bir bağımlılığı, çocuk üzerinde şiddet uygulanması ya da çocuğa yönelik ciddi bir suç şüphesi gibi durumlar her olayın kendi koşullarında bu başlıkta değerlendirilebilir. Hangi olgunun “önemli” sayılacağı olayın ayrıntısına bağlıdır; burada bir liste vermek yanıltıcı olur.

Kısıtlama ile kaldırma aynı şey mi?

Kanun metni iki sonucu anar: hak “reddedilebilir” veya ebeveynden “alınabilir”. Kısıtlama diye ayrı bir kavram TMK m. 324/2’de geçmez. Hâkim, tam kaldırmaya gitmeden önce çocuğu koruyacak daha hafif bir düzen kurulup kurulamayacağını da tartabilir. Çocuğun yararına en uygun sonuç bazen görüşme gün sayısını azaltmak, bazen geceyi dışarıda geçirmeyi kaldırmak, bazen de görüşmenin belirli bir yerde, bir görevlinin ya da yakının gözetiminde yapılması olabilir. Bu seçeneklerin nasıl işlediğini gözetimli görüşme yazısında ayrıca anlattık.

Hâkim kaldırma yönünde karar verirse bunun gerekçesi yine çocuğun yararıdır. Sebep ortadan kalkarsa düzenin yeniden gözden geçirilmesi talep edilebilir; bu konuya aşağıda dönüyoruz.

Mahkeme neyi, hangi sırayla tartar?

Kısıtlama davasında hâkimin önünde genellikle üç soru vardır. Birincisi, anlatılan olay gerçekten yaşandı mı ve belgelenebiliyor mu? İkincisi, bu olay çocuğun huzurunu, sağlığını ya da eğitimini etkiliyor mu? Üçüncüsü, görüşmeyi tamamen kesmeden çocuğu koruyacak daha hafif bir düzen kurulabilir mi?

Üçüncü soru ayrıca önem taşır. Çünkü çocuğun anne ya da babasıyla bağını koparmak, kendi başına çocuk açısından bir zarar sayılabilir. Bu nedenle mahkeme, gerçek bir tehlike yoksa bağı korumaya, tehlike varsa bağı güvenli biçimde sürdürmeye yönelebilir. Kararın dayandığı olgular ne kadar somut ve belgeliyse düzen o kadar net kurulur.

Dava sürerken çocuğun korunması acil görülüyorsa geçici düzenleme istenebilir. Bu talepte de ölçü aynıdır: çocuğun yararı. Geçici düzenleme nihai kararı belirlemez; dosya ilerledikçe değişebilir.

Çocuğun kendi sözü ne ağırlıkta?

Kanun çocuğun yaşına göre ayrı bir eşik belirtmez. TMK m. 339/3 genel olarak ana babanın çocuğa olgunluğu ölçüsünde hayatını düzenleme olanağı tanımasını ve önemli konularda düşüncesini göz önünde tutmasını ister. Mahkemeler bu ilkeyi kişisel ilişki davalarında da gözetir. Küçük çocuk için görüş almak yerine uzman gözlemi, ergenlik çağındaki çocuk için ise doğrudan dinleme öne çıkar.

Yine de çocuğun “görmek istemiyorum” demesi tek başına kısıtlama gerekçesi olmaz. Hâkim bu cümlenin arkasındaki nedene bakar: gerçek bir korku mu, yeni bir ilişki nedeniyle yaşanan kıskançlık mı, velayet sahibi ebeveynin etkisi mi? Etki altında kalma şüphesi varsa uzman raporu istenmesi olağandır.

Kısıtlamayı kim, nerede ve nasıl ister?

Talepte bulunabilecek kişi çoğunlukla çocuğun velayetini kullanan ebeveyndir. Karar verildikten sonra evlenme, taşınma gibi yeni bir olgu ortaya çıkmışsa TMK m. 183 uyarınca hâkim re’sen de, ana babanın birinin istemi üzerine de gerekli önlemleri alabilir.

Görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi kurulmamış yerlerde Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bu davalara bakar (4787 sayılı Kanun m. 2, 4). Yetki bakımından, kişisel ilişkiyle ilgili bütün düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir (TMK m. 326/1). Bu konuyu boşandıktan sonra kişisel ilişki davası hangi mahkemede başlığında ayrıntılı ele aldık.

Dilekçede somut olay anlatılır: ne zaman, nerede, hangi davranış, çocuk üzerindeki sonucu ne. Genel suçlamalar mahkemeyi ikna etmez. Okul rehberlik raporu, doktor raporu, tutanak, mesaj kayıtları, tanıklar ve gerekirse mahkemenin yaptıracağı pedagog ve psikolog incelemesi delil olarak öne çıkar. Çocuğun yaşı büyüdükçe görüşünün alınması da önem kazanır; hazırlık için psikolog ve pedagog raporu yazısına bakabilirsiniz.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Anne velayet sahibi, baba iki haftada bir hafta sonu çocuğu yanına alıyor. Son aylarda baba çocuğu alırken sarhoş geliyor, çocuk dönüşte uyumak istemiyor ve okulda öğretmeni olumsuz bir değişim fark ediyor. Anne, görüşmeleri kendi kararıyla durdurursa hem kararı ihlal etmiş olur hem de karşı tarafa elverişli bir şikâyet zemini verir. Doğru adım, olguları belgeleyerek aile mahkemesinden görüşmenin kısıtlanmasını, örneğin gözetim altında yapılmasını istemektir.

Mahkeme bu örnekte babanın tedavi durumunu, olayların sıklığını, çocuğun yaşını ve ifadesini, öğretmen ve uzman raporunu ve annenin iddialarının belgelenip belgelenmediğini tartar. Sonucu önceden söylemek mümkün değildir; yukarıdaki etkenler dosyadan dosyaya değişir.

Velayet sahibi görüşmeyi kendi kararıyla durdurabilir mi?

Hayır. Çocuğun bu görüşmede güvende olmadığına dair gerçek bir endişe bile mahkeme kararını kendiliğinden askıya almaz. Acil bir tehlike varsa kolluk ve savcılık devreye girer; sürecin hukuki kısmı için ise mahkemeden tedbir kararı istenir. Şiddet söz konusuysa aile mahkemesinden, verilmiş kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılması, sınırlanması ya da kaldırılması tedbiri de istenebilir (6284 sayılı Kanun m. 5). Kararı tek taraflı kesmek, görüşme hakkı engellenen ebeveyne mahkemeye başvurma ve kararın uygulanmasını isteme yolunu açar. Engellemenin sonuçlarını kişisel ilişkiyi engelleme ve yaptırımı yazısında anlattık.

Bunun tersi de geçerlidir. TMK m. 324/3’e göre velayet kendisine bırakılan ebeveyn kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. Boşanma kararında bu ihtar zaten yer alır (TMK m. 182/2). Yani kısıtlama talep eden ebeveyn de bu davranışın kendi aleyhine sonuç doğurabileceğini bilerek hareket etmelidir.

Kısıtlama kararı sonradan değişebilir mi?

Kişisel ilişki kararları kesin hükme bağlanmış gibi görünse de çocuğun hayatı değiştikçe düzen de değişebilir. Ebeveynlerden birinin başka şehre taşınması, yeniden evlenmesi, çocuğun büyümesi ya da kısıtlamaya yol açan sebebin ortadan kalkması yeni bir olgudur. TMK m. 183 uyarınca bu gibi olgular zorunlu kılıyorsa hâkim gerekli önlemleri alır. Genişletme ve daraltma talebinin nasıl yapıldığını boşanma kararındaki görüşme düzeni değiştirilebilir mi yazısında anlattık.

Sık yapılan hatalar

Birinci hata, kısıtlamayı sadece sözlü anlatmak. Mahkeme tarih, olay ve belge ister. İkinci hata, çocuğu “kim daha çok seviyor” sorusuna sürüklemek; çocuğun hazırlanması ya da yönlendirilmesi pedagog incelemesinde fark edilir ve talep eden aleyhine döner. Üçüncü hata, kararı beklemeden görüşmeyi kesmek. Dördüncü hata ise, kısıtlama kararını kalıcı sanmak; durum değişirse dosya yeniden açılabilir.

Görüşme günlerinde çocuğun teslim edildiği yer ve saat de uyuşmazlık kaynağıdır. Bu ayrıntıları kararda netleştirmek ileride çıkacak anlaşmazlıkları azaltır. Kararın zorla uygulanmasında hangi mekanizmanın işlediğini çocuk teslim kararının zorla uygulanması yazısında bulabilirsiniz.

Kendi durumunuz için ne yapabilirsiniz?

Bu konunun her dosyada farklı çıkan tarafı, olayın ayrıntısıdır: çocuğun yaşı, yaşanan olay, elinizdeki belgeler, kararın ya da protokolün tam ifadesi. Bu yüzden genel bir yazı bir dosya için yeterli olmaz. Elinizdeki mahkeme kararını ya da protokolü, varsa rapor ve yazışmaları hazırlayıp bürodan telefonla ya da WhatsApp’tan durumunuzu anlatabilirsiniz. İletişim sayfasında numaralar yer alıyor; çalışma alanımız hakkında bilgi için aile hukuku sayfasına da göz atabilirsiniz.