Boşandıktan Sonra Çocuk Gösterilmiyorsa İştirak Nafakası Ödemesi Durdurulabilir mi?

Haftalardır, hatta aylardır çocuğunuzu göremiyorsunuz; mahkeme kararındaki görüşme günleri kâğıt üzerinde duruyor, ama uygulanmıyor. Her ay hesaba yatırdığınız iştirak nafakası ise sizi daha da çaresiz hissettiriyor. Ödemeyi kesmek akla geliyor. Kısa ve net cevap: iştirak nafakası ile kişisel ilişki birbirinden bağımsızdır. Çocuğu göstermemek, nafaka borcunu ortadan kaldırmaz; ödemeyi kesmeniz sizi yeni bir hukuki sorunun içine sokar. Buna karşılık görüşme kararının yerine getirilmesi için kanunun size verdiği ciddi yollar var.

Nafaka ile görüşme hakkı neden bağımsızdır?

İştirak nafakası, velayet kendisine verilmeyen tarafın çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılma yükümlülüğünden doğar (TMK m. 182/3). Çocuğun bakımı, eğitimi ve korunması için gerekli giderler ana ve baba tarafından karşılanır (TMK m. 327). Nafakanın miktarı da çocuğun ihtiyaçlarına ve ana babanın ödeme gücüne bakılarak belirlenir (TMK m. 330). Bu hesapların hiçbirinde, görüşme düzeninin işleyip işlemediği bir ölçü olarak yer almaz.

Kişisel ilişki hakkı ise ayrı bir haktır. Ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir (TMK m. 323). Ana ve babadan her biri de diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten kaçınmakla yükümlüdür (TMK m. 324/1). Yani biri çocuğun maddi ihtiyacına, diğeri çocukla ilişkinin sürmesine yönelik iki ayrı yükümlülüktür.

Bu ayrımın mantığı çocuğun hakkına dayanır: nafaka çocuğun alacağıdır, görüşme de çocuğun ilişki kurma hakkıdır. Biri aksayınca diğerini feda etmek, çocuğu iki kez mağdur eder. Kanun metninde nafaka borcunu görüşme düzenine bağlayan bir hüküm bulunmaz.

Görüşme kararı uygulanmıyorsa hangi yol izlenir?

Çocuk teslimi veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair aile mahkemesi ilam ya da tedbir kararları, Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir; yetkili müdürlük çocuğun yerleşim yeri müdürlüğüdür (5395 sayılı Kanun m. 41/A). Müdürlük bulunmayan yerlerde bu görevler, Adalet Bakanlığınca belirlenen hukuk mahkemeleri yazı işleri müdürlüğünce yerine getirilir.

Kararı kendiliğinden yerine getirmeyen yükümlü karşısında hak sahibi müdürlüğe başvurur (5395 sayılı Kanun m. 41/C/1). Müdürlük yükümlüyle her türlü iletişim vasıtasıyla irtibata geçer, çocuğun belirlenen yere getirilmesini bildirir ve bunu tutanağa bağlar. Yükümlüyle irtibat kurulamazsa ya da yükümlü çocuğu getirmeyeceğini söylerse müdürlük, derhâl bir teslim emri gönderir. Bu emirde, belirlenen gün ve saatte çocuğu belirtilen yere getirme yükümlülüğü, haklı mazeret hâlinde önceden bildirim, yükümlülüğün sonraki dönemde de devam edeceği ve aykırılıkta disiplin hapsi uygulanacağı yer alır.

Emrin gereği yerine getirilmezse yükümlü hakkında bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, çocukla kişisel ilişki kurulmasına ilişkin emirlerde üç günden on güne kadar disiplin hapsi uygulanır (5395 sayılı Kanun m. 41/F/2). Çocuk teslimine dair emre aykırılıkta bu süre üç aya kadardır (m. 41/F/1). Şikâyete, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesi bakar (m. 41/F/4). İcra dairesi ve tazyik hapsi yolu bu alanda yoktur; kişisel ilişki kararları bu özel sistemle yerine getirilir.

Müdürlükçe yapılan işlemlere karşı öğrenme veya tebliğ tarihinden itibaren bir hafta içinde aile mahkemesine şikâyette bulunulabilir (m. 41/E). Müdürlüğün önerisi üzerine aile mahkemesi, çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri de uygulayabilir (m. 41/C/8). Daha geniş bir özet için çocuk teslimine ve görüşme kararına uymamanın sonuçları yazısına bakabilirsiniz.

Velayetin değiştirilmesi yolu açık mı?

Mahkeme boşanma kararında, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini ihtar eder (TMK m. 182/2). Aynı kural, sonradan ortaya çıkan sorunlar için de geçerlidir: velayet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir ve bu husus kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir (TMK m. 324/3). Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi gibi yeni olgular da hâkimin gerekli önlemleri almasını gerektirebilir (TMK m. 183).

Bu yol, görüşme engelinin süreklilik kazandığı ve diğer araçlardan sonuç alınamadığı durumlarda gündeme gelir. Ancak ölçüt “cezalandırma” değil çocuğun menfaatidir. Hâkim, velayetin değişmesinin çocuğun düzenini bozup bozmayacağını, çocuğun bağlılıklarını ve yeni ortamın uygunluğunu birlikte değerlendirir. Bu nedenle velayet değişikliği davasını yalnızca kızgınlıkla değil, somut deliller ve çocuğun yararıyla açıklanabilecek bir gerekçeyle açmak gerekir. Ayrıntı için velayet değişikliği davası yazısına bakabilirsiniz.

Nafakayı kesmenin sonuçları nelerdir?

Nafaka kararı ilam niteliğindedir ve ödemeyen borçlu hakkında ilamlı icra takibi yapılabilir. Ayrıca nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlu, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine mahkûm edilebilir; hapsin tatbikine başlandıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir (İİK m. 344/1). Bu yüzden “görüşemiyorum, ödemeyeceğim” tavrının riski, görüşemediğiniz için yaşadığınız duygusal yükün üstüne ekonomik ve cezai sonuçlar ekler.

Nafakanın değiştirilmesi başka bir konudur. Durumun değişmesi hâlinde hâkim, istem üzerine nafaka miktarını yeniden belirler veya nafakayı kaldırır (TMK m. 331). Bu, ödeme gücünüzün düşmesi, çocuğun gelirinin ortaya çıkması gibi olgulara dayanır. Görüşme engelinin ayrı bir hukuki sebep olarak nafakayı kaldırdığına dair bir hüküm yoktur. Eğer nafaka azaltma ya da kaldırma davası açarsanız, ileri sürdüğünüz sebepler göz önünde bulundurularak tazyik hapsinin uygulanması davanın sonuna bırakılabilir (İİK m. 344/2); ama bu bir imkândır, kural değildir.

Çocuk görüşmek istemiyorsa ne olur?

Her görüşme engeli, diğer ebeveynin tutumundan kaynaklanmaz; bazen çocuk kendisi isteksizdir. Bu durumda da ilam veya tedbir kararı geçerliliğini korur. Kararların yerine getirilmesi, müdürlükçe görevlendirilen psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı, çocuk gelişimci ve rehber öğretmen gibi uzmanlar eliyle, çocuğun üstün yararı esas alınarak yürütülür (5395 sayılı Kanun m. 41/A). Yani süreç, çocuğu zorlamak değil, kişisel ilişkinin çocuğa zarar vermeden kurulmasını hedefler.

Çocuğun isteksizliği ciddi bir nedene, örneğin ilişkideki gerginliğe ya da çocuğun huzurunun tehlikeye girmesine dayanıyorsa, kişisel ilişkinin düzeni yeniden ele alınabilir. Kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girerse, bu hakkın reddedilmesi veya kendisinden alınması mümkündür (TMK m. 324/2). Bu yüzden çocuğun tutumunu tek yönlü bir engelleme olarak değerlendirmek yerine, nedenini anlamaya çalışan bir tavır sergilemek hem çocuk hem dosya açısından daha sağlıklıdır.

Delilleri nasıl toplarsınız?

Görüşme engelinin ispatı tutarlı kayıtlarla mümkündür. Müdürlüğe yapılan başvurular, düzenlenen tutanaklar, gönderilen teslim emirleri, çocuğu getirmeme beyanları ve mazeret bildirimleri resmî kayıtlardır ve dosyada ağırlık taşır. Yazılı mesajlaşmalar, görüşme günlerini ve çocuğu almaya gittiğinizi gösteren kayıtlar da yardımcı olur. Elde edilişi hukuka aykırı olan delilleri mahkeme dikkate almayabilir (HMK m. 189/2); gizlice yapılan kayıtlar ve başkasının kapalı hesabına girerek elde edilen bilgiler bu sınıfa girebilir. Kimin hangi tarihte neyi yaptığını sakin bir dille ve kronolojik olarak not etmek, hem müdürlük hem mahkeme için en yararlı kayıttır.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Boşanma kararında baba lehine iki haftada bir hafta sonu ve bayram günlerinde kişisel ilişki kurulmasına, annenin velayetine ve babanın aylık iştirak nafakası ödemesine karar verilmiş. Anne, bir süre sonra çocuğu görüşme günlerinde teslim etmemeye başlıyor. Baba, tepkiyle nafakayı yatırmayı bırakıyor. Anne bu durumda ilamlı icra takibi başlatabilir ve nafaka için şikâyette bulunabilir; baba ise ödemeyi kesmekle kendi konumunu zayıflatmış olur.

Doğru adım dizisi şöyle görünür: baba nafakayı ödemeye devam eder, müdürlüğe başvurur, tutanakları biriktirir, teslim emri çıkmasını sağlar, emrin yerine getirilmemesi hâlinde bir ay içinde şikâyette bulunur ve engelin sürmesi hâlinde velayet değişikliği davasını değerlendirir. Hâkimin hangi kararı vereceğini söyleyemem; örnek yalnızca iki yükümlülüğün bağımsız yürüdüğünü ve görüşme için ayrı bir yol bulunduğunu gösteriyor.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, ödemeyi öfkeyle kesmektir. İkinci hata, çocuğu zorla almaya çalışmaktır; teslim kararı bile müdürlük aracılığıyla ve çocuğun yararı gözetilerek uygulanır, kendi başınıza yapılan müdahaleler kaydınıza olumsuz yansır. Üçüncü hata, bir aylık şikâyet süresini kaçırmaktır; kanun disiplin hapsini bir ay içinde yapılacak şikâyete bağlar (5395 sayılı Kanun m. 41/F). Dördüncü hata, çocuğun yanında diğer ebeveyni kötülemek ve görüşme sorununu çocuğa taşımaktır; hâkim çocuğun yararını, ebeveynlerin birbirine karşı tutumunu da gözetir.

Beşinci hata, çocuğu almaya geleceğinizi müdürlüğe bildirmemektir. Kişisel ilişki emrinde hak sahibi, teslim saatinden en az kırk sekiz saat önce çocuğu teslim almaya geleceğini müdürlüğe bildirmek zorundadır; bildirmezseniz yükümlünün çocuğu getirme zorunluluğu bulunmaz. Geleceğinizi bildirdiğiniz hâlde haklı mazeret olmadan art arda iki kez ya da bir yılda üç kez gelmezseniz, dosya işlemden kaldırılır ve teslim emri hükümsüz hâle gelir (5395 sayılı Kanun m. 41/C/7, 41/C/12).

İlgili yazılar

Görüşme düzeninin nasıl kurulduğunu çocukla şahsi ilişki kurulması yazısında, dava sürerken geçici görüşme düzenini boşanma davası sürerken geçici kişisel ilişki düzeni yazısında okuyabilirsiniz. Nafakanın temel kuralları için iştirak nafakası nedir, ödenmeyen nafakanın sonuçları için ödenmeyen nafaka ve tazyik hapsi ve nafaka azaltma talebi için çocuk nafakası indirim talebi yazıları faydalıdır.

Kendi dosyanız için hangi adımı önce atmalısınız?

Görüşme engelinin süresi, çocuğun yaşı, elinizdeki karar ve toplayabileceğiniz kayıtlar her dosyada farklıdır; bu yüzden hangi adımı önce atacağınız kişiye göre değişir. Durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilirsiniz; iletişim sayfasında bilgiler yer alıyor. Çalışma alanımız hakkında kısa bilgi için aile hukuku sayfasına bakabilirsiniz.