Boşanma Protokolünde Velayet ve Kişisel İlişki Maddesi Nasıl Hazırlanır?

Boşanma protokolünün en hassas bölümü çocukla ilgili olanıdır; çünkü para ve mal paylaşımı yeniden düzenlenebilir ama çocuğun günlük hayatı, yanında kaldığı ebeveyn ve diğer ebeveynle ilişkisi bir kez kurulunca kolay değişmez. Protokolde velayetin kimde kalacağını ve kişisel ilişkinin nasıl işleyeceğini yazarsınız; son sözü ise hâkim söyler. Hâkim, boşanma kararı verirken ana ve babayı dinler ve ana ve babanın haklarını, çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenler (TMK m. 182/1).

Velayet ile kişisel ilişki aynı şey değil

Velayet, çocuğun bakımı, eğitimi ve temsilini kapsayan hak ve ödevler bütünüdür. Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır; ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir. Boşanmada velayet, çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (TMK m. 336/2-3).

Kişisel ilişki ise velayeti olmayan ebeveynin çocukla görüşme, birlikte vakit geçirme hakkıdır. TMK m. 323’e göre ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir. Kısacası biri “çocuk kimin yanında yaşıyor ve kararları kim veriyor”, diğeri “diğer ebeveyn çocukla nasıl görüşüyor” sorusunun cevabıdır. Genel anlatım için çocukla şahsi ilişki kurulması yazısına göz atabilirsiniz.

Velayet maddesi nasıl yazılır?

Velayet maddesi kısa tutulabilir ama belirsiz olmamalıdır. Şu unsurlar yazıda yer almalı: çocuğun adı ve kimlik bilgileri, velayetin hangi tarafa bırakılacağı, çocuğun fiilen kimin yanında yaşayacağı ve ikamet adresinin değişmesi hâlinde diğer tarafa bilgi verilmesi gibi pratik hususlar. Eşler çocuğun önemli kararlarında, örneğin okul seçimi veya ameliyat gibi, birlikte danışmak istiyorlarsa bunu “bilgilendirme ve görüş alma” ifadesiyle ayrıca yazabilirler; ancak bu ifade velayetin hukuki sahibini değiştirmez.

Tarafların her ikisinin de velayeti istemesi hâlinde anlaşmalı boşanma kapısı pratikte daralır; çünkü hâkim, velayet konusundaki çekişmeyi kendisi çözmeden “anlaşma”yı uygun bulmayabilir. Konuyu daha geniş görmek için ortak velayet nedir ve velayet kime verilir yazılarına başvurabilirsiniz.

Kişisel ilişki maddesinde mutlaka bulunması gerekenler

Kişisel ilişki maddesinin “hafta sonları görüşürler” gibi genel bir cümleyle bırakılması, protokoller içinde en sık sorun doğuran noktadır. Çünkü cümlenin içi, taraflar arasındaki ilişki bozulduğunda dolmaz. İyi bir madde en az şunları belirler:

• Hangi günlerde ve hangi saatlerde görüşme olacağı (hafta içi akşam, hafta sonu).
• Yatılı görüşmenin olup olmayacağı ve başlangıç yaşı.
• Çocuğun teslim alınacağı ve teslim edileceği yer ile kimin gideceği.
• Bayram, yarıyıl ve yaz tatili gibi özel günlerin nasıl paylaşılacağı. Bu konu ayrıntılıdır; bayram, tatil ve hafta sonu görüşme düzeni yazısı ayrı bir başlıkta ele alıyor.
• Hasta olma, okul sınavı, seyahat gibi aksilikler olduğunda ne yapılacağı.
• Telefon veya görüntülü görüşme gibi uzaktan iletişimin varlığı.

Hâkim kişisel ilişkiyi düzenlerken çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararlarını esas tutar (TMK m. 182/3). Bu yüzden düzenin çocuğun okul programı ve uyku düzeniyle çelişmemesi, yazılı metni hâkimin gözünde güçlendirir.

Hâkimin onayı ve değiştirme yetkisi

Boşanmanın fer’î sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmaz (TMK m. 184/5). Çocuğa ilişkin maddelerde hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini gözeterek anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; taraflarca da kabul edilmesi hâlinde boşanmaya hükmolunur (TMK m. 166/3). Yani hâkim “protokoldekini aynen yazdım” diyen bir kâtip değildir; çocuk lehine bir eksik görürse düzeltilmesini ister.

Bu denetim iki yönden işler. Çocuğun diğer ebeveynle görüşmesini fiilen imkânsız kılan bir madde değiştirilebilir. Öte yandan çocuğun yaşına göre aşırı sık veya aşırı uzun görüşme öngören madde de gözden geçirilebilir. Hâkimin ne yapacağı protokol dışındaki unsurlara da bağlıdır: çocuğun yaşı, ebeveynlerin yaşadığı yer, çalışma saatleri ve çocuğun diğer ebeveynle bağı.

Düzene uyulmazsa ne olur?

Kanun bu konuda açık adımlar tanımlar. Mahkeme boşanma kararında, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini ihtar eder (TMK m. 182/2). Bunun karşılığı olarak TMK m. 324/3, velayet kendisine bırakılan ana veya babanın kişisel ilişki düzenlemesine uymaması hâlinde velayetin değiştirilebileceğini söyler.

İcra tarafında da düzen artık farklı işler: Çocuk teslimi veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair aile mahkemesi ilamları, adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir (5395 sayılı Kanun m. 41/A). Kişisel ilişki kararına aykırılıkta ise teslim emrine uymayanlar hakkında, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, üç günden on güne kadar disiplin hapsi söz konusu olabilir (5395 sayılı Kanun m. 41/F). Ayrıntı için çocuk teslimine ve görüşme kararına uymamanın sonuçları yazısını önerebiliriz.

Protokolden sonra koşullar değişirse

Hayat protokolden hızlı ilerler. Ebeveynlerden birinin başka bir yere taşınması, yeniden evlenmesi ya da çocuğun ihtiyaçlarının değişmesi gibi yeni olgular ortaya çıkarsa hâkim, resen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır (TMK m. 183). Bu yüzden protokolde “değişiklik gerektiğinde taraflar karşılıklı konuşarak yeniden düzenler” gibi bir cümle bulundurmak olabilir; ancak hukuken bağlayıcı değişiklik kararı mahkemeden çıkar. Bu konuya protokolle belirlenen velayet sonradan değiştirilebilir mi yazısında ayrıca değiniyoruz.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Selin ve Emre’nin dokuz yaşında bir kızı var. İkisi aynı şehirde yaşıyor. Protokolde velayetin Selin’de kalacağını, Emre’nin ise iki haftada bir hafta sonu cuma akşamından pazar akşamına kadar kızıyla birlikte olacağını yazıyorlar. Her hafta ortası bir akşam yemeği ve haftada iki kez görüntülü konuşma da ekleniyor.

Hâkim duruşmada kızın okulunun cuma günleri kaçta bittiğini, Emre’nin iş saatlerini ve kızın bu düzene alışıp alışmadığını sorabilir. Cuma akşamı çocuğun spor kursu varsa teslim saatini değiştirmek gerekebilir. Burada belirleyici olan sonuç değil; çocuğun gerçek hayatıyla protokoldeki zaman çizelgesinin uyumu.

Sık yapılan hatalar

• “Çocuk istediği zaman babasını/annesini görür” gibi sınırsız ve uygulanamaz ifadeler. Böyle bir madde ilk ihtilafta işe yaramaz.
• Teslim yerini ve saatini yazmamak.
• Okul tatillerinde ve bayramlarda ne olacağını belirtmemek.
• Kişisel ilişkiyi nafaka ödemesiyle koşullandırmak. İkisi birbirinden bağımsızdır; nafaka ödenmemesi görüşmeyi engelleme gerekçesi olmaz.
• Çocuğu sürece taraf yapmak ya da protokolü çocuğa onaylatmaya çalışmak.
• Yabancı bir ülkeye taşınma ihtimalini düşünmemek; bu ihtimal için çocuğun yurt dışı seyahati maddesi başka bir yazıda anlatılıyor.

Çocuğun yaşına göre görüşme düzeni

Kişisel ilişki düzeni çocuğun gelişimiyle birlikte değişir. Kanun bir yaş-süre tablosu vermez; hâkim çocuğun menfaatine göre karar verir. Bu nedenle protokole yazarken çocuğun bugünkü yaşından çok, önümüzdeki yıllarda nasıl değişeceğini hesaba katmak gerekir.

Bebeklik ve okul öncesi dönemde çocuk için kesintisiz bakım, tanıdık ortam ve rutin önemlidir; bu dönemde görüşmelerin kısa, sık ve çocuğun alıştığı ortamda olması düşünülebilir. İlkokul çağında hafta sonu yatılı görüşmeler yerleşebilir, tatil süreleri uzayabilir. Ergenlik döneminde çocuğun kendi arkadaş çevresi, okul programı ve tercihleri daha belirleyici hâle gelir; sert zaman çizelgeleri çatışma yaratabilir. Protokolde “çocuk on iki yaşına geldiğinde taraflar düzeni birlikte yeniden gözden geçirir” gibi bir cümle, tek başına bağlayıcı olmasa bile iyi niyet çerçevesi kurar.

Çocuğun görüşü ne kadar etkilidir?

TMK m. 339/3, ana ve babanın çocuğa olgunluğu ölçüsünde hayatını düzenleme olanağı tanıyacağını ve önemli konularda olabildiğince onun düşüncesini göz önünde tutacağını söyler. Bu ilke, çocuğun görüşünün yok sayılmayacağına işaret eder; ama çocuğun görüşü hâkimi tek başına bağlayan bir unsur değildir. Ayrıntı için velayet davasında çocuğun dinlenmesi yazısına bakabilirsiniz.

Çocuğa protokol maddelerini “onaylatmak” ya da onu iki ebeveyn arasında seçim yapmaya zorlamak, çocuğun ruhsal gelişimine zarar verebilir. Çocuğun düşüncesini sormak ile ona karar yükü yüklemek arasındaki farkı gözetmek gerekir.

Günlük kararlar ve önemli kararlar

Velayet sahibi ebeveyn günlük kararları tek başına alır: beslenme, kıyafet, günlük program. Okul seçimi, ciddi sağlık müdahaleleri ve yurt dışı seyahat gibi önemli kararlarda ise diğer ebeveynle görüş alışverişi yapılması çocuğun yararına olur. Protokolde bu ayrımı yazmak istiyorsanız, hangi kararların “önemli” sayılacağını açıkça listelemelisiniz. Liste olmadan bırakılan “önemli kararlarda danışılır” ifadesi, kimin neye karar vereceği konusunda tartışma çıkarır.

Listeye okul değişikliği, ameliyat, yurt dışı seyahat ve uzun süreli yurt dışı eğitim girebilir. Dinî eğitim konusunda ise dikkatli olmak gerekir: çocuğun dinî eğitimini belirleme hakkı ana ve babaya aittir ve bu hakkı sınırlayan her türlü sözleşme geçersizdir (TMK m. 341/1-2). Yani protokolle bu hakkı kısıtlamaya çalışmak hukuken sonuç doğurmaz.

Protokolü yazmadan önce neyi düşünmelisiniz?

Çocukla ilgili maddeler kopyala-yapıştır kalıplarla yazılınca ilk uyuşmazlıkta çöker. Her ailenin okul saatleri, iş düzeni ve çocuğun yaşı farklıdır. Durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilir, protokolün çocukla ilgili bölümü için bir değerlendirme isteyebilirsiniz. Ayrıntılar için iletişim sayfasına, genel çerçeve için aile hukuku sayfasına bakabilirsiniz.