Boşanma Davası Sürerken Çocukla Geçici Kişisel İlişki Düzeni Nasıl Kurulur?

Dava açıldı, eşler ayrı evlere çıktı ve çocuk bir tarafta kaldı. Diğer ebeveyn için en acil soru ise şu: çocuğumu ne zaman, nerede, ne sıklıkla göreceğim? Boşanma kararı çıkana kadar bu soru cevapsız kalabilir; oysa kararın çıkması aylar sürebilir. Hâkimin tam bu boşluk için geçici bir kişisel ilişki düzeni kurma yetkisi vardır. Boşanma davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan geçici önlemleri, özellikle çocukların bakım ve korunmasına ilişkin olanları re’sen alır (TMK m. 169). Görüşme düzeni de bu önlemlerin içindedir.

Geçici kişisel ilişki düzeni neyi çözer?

Geçici düzen, nihai kararı beklemeden çocuk ile onu yanında tutmayan ebeveyn arasındaki ilişkiyi korur. Bu düzen kalıcı değildir ve nihai karardaki velayet ile kişisel ilişki düzenlemesinin yerini almaz. Mahkeme boşanma veya ayrılığa karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra ana ve babanın haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenler (TMK m. 182/1).

Kişisel ilişki, ebeveynin çocukla “uygun” biçimde görüşme hakkıdır. Ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir (TMK m. 323). Çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur (TMK m. 182/3).

Dava sürerken görüşme hakkı kendiliğinden işler mi?

Burada kritik bir hüküm vardır. Çocuk ile kişisel ilişkiye yönelik bir düzenleme yapılıncaya kadar, velayet hakkına sahip veya çocuk kendisine bırakılmış kişinin rızası dışında kişisel ilişki kurulamaz (TMK m. 326/3). Yani görüşme hakkı kanunda tanınmış olsa da, bir düzenleme yoksa fiilen çocuğun bulunduğu ebeveynin rızasına bağlı kalır.

Bu nedenle “nasıl olsa hakkım var” diyerek çocuğu kendiliğinden almak ya da çocuğu görmemeyi bekleyip hiçbir şey yapmamak doğru değildir. Rıza yoksa yol, hâkimden geçici düzen istemektir. Bir de çocuğu yanında tutan ebeveynin yükümlülüğü vardır: ana ve babadan her biri diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten, çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür (TMK m. 324/1).

Geçici düzen nasıl istenir?

Talep, dava dilekçesinde, cevap dilekçesinde ya da dava sırasında verilecek ayrı bir geçici önlem dilekçesinde yapılabilir. Kısaca “çocukla görüşme düzeni belirlensin” yazmak yetmez. Dilekçede şu bilgilerin bulunması talebi somutlaştırır:

• Çocuğun yaşı, okul durumu, sağlık ihtiyacı ve günlük düzeni.
• Çocuğun şu anda hangi ebeveynin yanında ve hangi adreste kaldığı.
• Talep edilen görüşme günleri, saatleri, teslim yeri ve tatil düzeni.
• Önceki görüşme alışkanlıkları ve bunların neden aksadığı.
• Şiddet, tehdit, madde kullanımı ya da başka bir risk iddiası varsa buna ilişkin deliller.

Velayet konusu henüz belirsizse bu talep, boşanma davasında çocuk için geçici velayet taleplerinden ayrı bir konudur; ikisi aynı dilekçede istenebilir.

Hâkim düzeni kurarken nelere bakar?

Kanun, geçici görüşme düzeni için bir takvim vermez. Çocuğun yaşı, gelişimi, ebeveynlerle bağı, okul düzeni, ebeveynlerin yaşadığı yerler arasındaki mesafe ve çocuğun huzuru hâkimin tarttığı etkenlerdir. Görüşmenin sıklığı, süresi ve yatılı olup olmayacağı çocuğun yaşına ve gelişimine göre dosyadan dosyaya değişir; kanunda bunun için bir takvim ya da yaş tablosu yoktur.

Hâkim, çocuğun yararına aykırılık görürse düzenlemeyi sınırlayabilir. Kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girer veya ana ve baba bu haklarını yükümlülüklerine aykırı olarak kullanırlar ya da çocuk ile ciddi olarak ilgilenmezlerse veya diğer önemli sebepler varsa, kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kendilerinden alınabilir (TMK m. 324/2). Görüşme düzeninin ayrıntıları ve türleri için çocukla şahsi ilişki kurulması yazısına bakabilirsiniz.

Şiddet veya risk varsa görüşme nasıl işler?

Ebeveynlerden biri hakkında şiddet iddiası varsa 6284 sayılı Kanun devreye girer. Hâkim, çocuklarla ilgili daha önce verilmiş bir kişisel ilişki kurma kararı varsa, kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılmasına, sınırlanmasına ya da tümüyle kaldırılmasına karar verebilir (6284 sayılı Kanun m. 5/1-ç). Gerekli görülürse şiddet uygulayanın, şiddete uğramamış olsa bile korunan kişinin çocuklarına yaklaşmaması da istenebilir; ancak kişisel ilişki kurulmasına ilişkin hâller saklıdır (m. 5/1-d).

Aynı kararla birlikte hâkim, 4721 sayılı Kanun hükümlerine göre velayet, kayyım, nafaka ve kişisel ilişki kurulması hususlarında da karar vermeye yetkilidir (m. 5/3). Çocuğun yanında şiddetin sonuçlarını boşanma davasında çocukların önünde şiddet yazısında inceleyebilirsiniz. Koruma kararı ile kişisel ilişki arasındaki ilişkiyi koruma kararı varken çocukla kişisel ilişki yazısında ayrıca ele alıyoruz.

Varsayımsal örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Eş A ve B’nin sekiz yaşında bir çocuğu var. Dava açıldıktan sonra B evi terk edip kiraladığı daireye taşınıyor; çocuk A’nın yanında kalıyor. A, çocuğun okul düzeninin bozulmasından endişe ederek B’nin çocuğu eve götürmesine izin vermek istemiyor. B ise çocuğu haftalardır göremediğini söylüyor.

B, TMK m. 323’teki hakkına dayanarak hâkimden geçici düzen ister: hafta içi iki akşam okul çıkışında birkaç saat, hafta sonlarından birinde gündüz görüşme gibi somut bir plan yazar. A ise çocuğun okul programını ve sağlık durumunu anlatır, B’nin çocukla düzenli ilgilenip ilgilenmediğini sorgulatır. Hâkim, çocuğun yararını ve iki tarafın beyanlarını tartar; gerekirse uzmanlardan yararlanabilir (4787 sayılı Kanun m. 5). Sonucu önceden söylemek mümkün değildir; ancak görüşme düzeni belirlenmeden çocuğu kendiliğinden almaya çalışmanın ya da hiçbir başvuru yapmadan beklemenin hukuki bir çözüm olmadığı açıktır.

Geçici kararın uygulanması

Geçici görüşme kararı da yargı kararıdır ve uyulması gerekir. Çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair ilam veya tedbir kararları rızaen yerine getirilmezse hak sahibi, adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne başvurabilir (5395 sayılı Kanun m. 41/A, 41/C). Müdürlük yükümlüyle irtibata geçip çocuğun belirlenen yere getirilmesini bildirir; yükümlü çocuğu getirmezse ya da getirmeyeceğini söylerse ona bir teslim emri gönderilir. Emirde, gereğinin yerine getirilmemesi hâlinde disiplin hapsi uygulanacağı ve bir hafta içinde aile mahkemesine şikâyet yolunun açık olduğu belirtilir (m. 41/C-3).

Aykırılığın yaptırımı da kanunda yer alır. Çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair teslim emrine aykırı hareket edenler hakkında üç günden on güne kadar disiplin hapsi söz konusu olabilir; kişisel ilişki için kendisine çocuk teslim edilen hak sahibi çocuğu süresinde getirmezse üç aya kadar disiplin hapsi öngörülmüştür. Şikâyet bir ay içinde yapılır ve müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesi bakar (m. 41/F). Ayrıca velayet kendisine bırakılan ebeveyn kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceği ihtar edilir (TMK m. 182/2, 324/3). Ayrıntı için çocuk teslimine ve görüşme kararına uymamanın sonuçları yazısına bakabilirsiniz.

Görüşme düzeninde yer alabilecek unsurlar

Geçici düzenin ayrıntıları dosyadan dosyaya değişir. Bir plan şu unsurları içerebilir: görüşme günleri ve saatleri, çocuğun alınacağı ve bırakılacağı yer, tatil ve bayram günlerinin paylaşımı, görüşme sırasında çocuğun okul ve ilaç gibi ihtiyaçlarının nasıl karşılanacağı, telefon ya da görüntülü görüşme imkânı ve görüşmenin hangi koşullarda ertelenebileceği. Planın kısa ve uygulanabilir olması, uzun ve belirsiz bir plandan daha işlevseldir.

Aile mahkemesi, gerekli gördüğü hâllerde psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı gibi uzmanlardan yararlanabilir (4787 sayılı Kanun m. 5); sosyal inceleme raporu bu yolla istenebilir. Raporun nasıl hazırlandığını velayet davasında sosyal inceleme raporu yazısında bulabilirsiniz.

Geçici düzen nihai karara nasıl etki eder?

Geçici düzenin nasıl uygulandığı dosyada yer alan bir veridir. Görüşme günlerine düzenli gelen, çocuğun okul ve sağlık işleriyle ilgilenen ebeveynin tutumu ya da çocuğun görüşmelere uyum sağlayıp sağlamadığı kayıt altına alınabilir. Öte yandan geçici düzene sebepsiz uymamak ya da çocuğun diğer ebeveynle ilişkisini zedelemek, TMK m. 324 çerçevesinde değerlendirilir. Bu nedenle geçici dönem, yalnızca beklenen bir ara dönem değildir; nihai karara zemin hazırlayan bir dönemdir. Dava sonunda mahkeme, ana ve babanın haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini yeniden düzenler (TMK m. 182/1).

Sık yapılan hatalar

İlk hata, görüşme hakkını nasıl olsa kanunda yazıyor diye düzensiz bırakmaktır. İkinci hata, çocuğu kendi başına almak ya da saklamaktır; bu davranış hem kusur tartışmasında hem velayet değerlendirmesinde aleyhe kullanılabilir. Üçüncü hata, çocuğu diğer ebeveynle ilgili tartışmaya çekmek ya da görüşme sonrası çocuğu sorguya çekmektir. Dördüncüsü, görüşme saatlerini ve yaşananları kayıt altına almamaktır. Not defteri, mesajlar ve tarih bilgisi, sonradan düzenin neden aksadığını göstermeye yardımcı olur.

Geçici düzenin genel çerçevesi için boşanma davasında geçici önlemler yazısını da okuyabilirsiniz.

Kendi dosyanızda çocuğunuz için hangi düzen uygundur?

Çocuğun yaşı, ebeveynlerin yaşadığı yerler, iş saatleri ve çocuğun okul programı, uygun düzenin ne olabileceğini belirler. Hazırlıkta somut bir takvim önerisi, çocuğun mevcut rutinini gösteren belgeler ve varsa risk iddialarına ilişkin deliller bir arada düşünülmelidir. Bu hazırlığı bir hukukçuyla konuşmak, talebi hem gerçekçi hem de çocuğun yararına uygun kurmanıza yardımcı olur.

Kendi durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilir, hangi belgelerin gerekli olduğunu öğrenebilirsiniz. Büroya ulaşmak için iletişim sayfasını kullanabilir, çalışma alanını aile hukuku sayfasında görebilirsiniz.