Boşanma Davasında Koruma Kararı Varsa Çocukla Kişisel İlişki Nasıl Yürür?

Koruma kararı çıktıktan sonra çocuğunuzla görüşme düzeninin ne olacağı, boşanma davasının en hassas başlıklarından biridir. Bir yanda şiddet mağdurunun güvenliği, öte yanda çocuğun anne babasıyla ilişkisi vardır. Kanun bu ikisini birbirine karşı koymaz; hâkime, çocuğun yararını gözeterek görüşmeyi refakatçi eşliğinde yaptırma, sınırlama ya da tümüyle kaldırma imkânı verir. Aşağıda o imkânın sınırlarını sırasıyla ele alıyoruz.

Koruma kararı çocukla görüşmeyi kendiliğinden bitirir mi?

Hayır. 6284 sayılı Kanun’da şiddet uygulayana yönelik önleyici tedbirler sayılırken çocuklara ilişkin düzenleme ayrı bir bentte yer alır. Kanun m. 5/1-ç, çocuklarla ilgili daha önce verilmiş bir kişisel ilişki kurma kararı varsa kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılmasını, sınırlanmasını ya da tümüyle kaldırılmasını sayar. Demek ki çocuğa ilişkin sınırlama koruma kararının kendiliğinden sonucu değildir; hâkimin ayrıca değerlendirip karara yazdığı bir önlemdir.

Aynı maddenin (d) bendi, korunan kişinin yakınlarına, tanıklarına ve çocuklarına yaklaşılmamasına da imkân verir, fakat kişisel ilişki kurulmasına ilişkin hâller saklı tutulur. Yani tedbirde “çocuğa yaklaşma” yazıyorsa, bu yazım kişisel ilişki kararını boşa çıkarmayacak biçimde dikkatle okunmalıdır. Karar metninde neyin yasaklandığı, neyin saklı tutulduğu açık değilse hâkimden açıklama istemek gerekir.

Hâkim hangi önlemleri seçebilir?

Üç temel yol vardır ve ağırlıkları farklıdır:

• Refakatçi eşliğinde görüşme: Görüşme sürer, fakat bir üçüncü kişinin gözetiminde yapılır. Çocuk ile ebeveyn arasındaki bağ korunurken, çocuğun ve diğer ebeveynin güvenliği gözetilir.
• Sınırlama: Görüşmenin gün, saat ya da yer bakımından daraltılmasıdır. Örneğin gece kalmanın kaldırılması veya yalnızca belirli bir mekânda görüşme yapılması bu kapsama girebilir.
• Tümüyle kaldırma: Üç seçeneğin en sert olanıdır; hangi olaylarda seçileceğini kanun ayrıca saymaz, hâkim dosyaya bakarak belirler.

Kanun bu seçeneklerden hangisinin hangi koşulda seçileceğini ayrıntılandırmaz. Karar, hâkimin takdirindedir ve çocuğun yararı esas alınır.

Çocuğun yararı nasıl tartılır?

Türk Medeni Kanunu m. 182, hâkimin boşanma kararında ana ve babanın haklarını ve çocukla olan kişisel ilişkileri düzenleyeceğini söyler. Velayet kendisine verilmeyen eşin çocukla kişisel ilişkisi düzenlenirken çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur. Bu eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır.

Kişisel ilişkinin sınırları m. 324’te çizilmiştir. Kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girerse ya da ana baba bu hakkı yükümlülüklerine aykırı kullanırsa veya çocukla ciddi biçimde ilgilenmezse kişisel ilişki hakkı reddedilebilir veya kendilerinden alınabilir. Şiddet olayları çocuğun gözü önünde yaşanmışsa ya da çocuğun kendisi şiddete uğramışsa, bu hükümler daha çok gündeme gelir. Ayrıntılı çerçeve için çocukla şahsi ilişki kurulması yazısına bakabilirsiniz.

Koruma kararı ile boşanma davası birlikte yürürken

Boşanma davası açıldığında hâkim, davanın devamı süresince çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır (TMK m. 169). 6284 sayılı Kanun m. 5/3 ise, tedbirlerle birlikte hâkimin Çocuk Koruma Kanunu’ndaki koruyucu ve destekleyici tedbirler ile Türk Medeni Kanunu hükümlerine göre velayet, kayyım, nafaka ve kişisel ilişki hakkında karar vermeye yetkili olduğunu söyler. Dolayısıyla koruma kararı veren hâkim, aynı sırada çocuğun görüşme düzenine de müdahale edebilir.

İki dosya birbirinden bağımsız ilerleyebilir. Boşanma davasındaki geçici önlemler koruma kararındaki çocuk düzenlemesiyle çelişiyorsa, durumu hâkime yazılı olarak bildirip hangi düzenin uygulanacağının netleştirilmesini istemek yerinde olur. Geçici velayet için boşanma davasında çocuk için geçici velayet kararı yazısı, kimin yanında kalacağı sorusuna yardımcı olur.

Görüşme düzenine uyulmazsa ne olur?

Koruma kararına aykırı hareket eden kişi, fiili bir suç oluştursa bile, hâkim kararıyla üç günden on güne kadar zorlama hapsine tabi tutulabilir. Aykırılığın her tekrarında bu süre on beş günden otuz güne kadardır; toplam süre altı ayı geçemez (6284 sayılı Kanun m. 13). Çocuğa yaklaşmama veya belirli koşullarda görüşme yükümlülüğü tedbire bağlıysa, ihlal bu kapsamda değerlendirilir.

Kişisel ilişki kararlarının uygulanması ise ayrı bir yoldan yürür. Çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kararları 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m. 41/A ve devamı uyarınca yerine getirilir; aykırılıkta m. 41/F devreye girer: teslim emrine aykırılık için bir ay içinde şikâyet edilmesi gerekir; şikâyete işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesi bakar. Bu konuda çocuk teslimine ve görüşme kararına uymamanın sonuçları yazısı ayrıntı verir.

Hâkim çocuğun durumunu nasıl öğrenir?

Hâkimin elinde çocuğa ilişkin karar verirken kullanabileceği birkaç araç vardır. Mahkeme, çocuğun yaşına ve olgunluğuna göre çocuğu dinleyebilir; bu konuda velayet davasında çocuğun dinlenmesi yazısı yöntemi anlatır. Gerektiğinde sosyal inceleme raporu istenebilir; süreç ve hazırlık için velayet davasında sosyal inceleme raporu yazısına bakabilirsiniz. Koruma kararı bulunan dosyalarda bu araçlar özellikle önemlidir; çünkü şiddetin çocuğa etkisi ve çocuğun ebeveyniyle ilişkisi bu araçlarla daha iyi ortaya konabilir.

Bir ebeveynin çocuğa yönelik doğrudan şiddet uyguladığı iddiası varsa durum ayrıca ağırlaşır. Çocuğun gözü önünde yaşanan şiddet ve çocuğa uygulanan şiddet için sırasıyla çocukların önünde şiddet ve çocuğa şiddet uygulayan eş yazılarına bakılabilir. Bu olgular, hâkimin kişisel ilişkinin kapsamını belirlerken tarttığı etkenler arasındadır.

Kişisel ilişki kararına uyulmasının önemi

Koruma kararı varken bile kişisel ilişki kararına uyum ihmal edilmemelidir. Türk Medeni Kanunu m. 324/3’e göre velayet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. Bu husus kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir (m. 182/2). Yani çocuğu yanında bulunduran ebeveyn, hâkimin düzenlediği görüşmeyi kendi kararıyla tek taraflı olarak durdurursa, ileride velayet değişikliği riskiyle karşılaşabilir.

Bu nedenle korkunuz varsa çözüm, görüşmeyi sessizce engellemek değil, hâkimden görüşme düzeninin değiştirilmesini yazılı olarak istemektir. Koruma kararı bu talebin dayanaklarından biridir. Mahkeme, yeni olgular nedeniyle gerekli önlemleri alabilir; Türk Medeni Kanunu m. 183, ana veya babanın başka bir yere gitmesi ya da ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkimin re’sen veya ana babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alacağını söyler.

Tedbir süresi bitince görüşme düzeni ne olur?

Tedbir kararı ilk defasında en çok altı ay için verilebilir; şiddet veya tehlikenin devamı anlaşılırsa süre ve şekil değiştirilebilir, tedbirler aynen sürebilir ya da kaldırılabilir (6284 sayılı Kanun m. 8/2). Tedbirin süresi bittiğinde, çocuğa ilişkin refakatçi ya da sınırlama önlemi de sona erebilir. Fakat boşanma davasında verilen geçici kişisel ilişki düzeni ve kesin hükümdeki düzen ayrı kaynaklıdır. Tedbirin bitmesiyle hangi düzenin geçerli olduğu karardaki ifadeye bağlıdır; bu belirsizliği önlemek için sürenin bitiminden önce hâkimden açıklama ya da uzatma istemek akıllıca olur.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Bir baba hakkında, evdeki bir tartışmada eşine yönelik tehdit nedeniyle altı ay süreli koruma kararı veriliyor. Daha önce hafta sonları çocukla gece kalma düzeni var. Anne, çocuğun babayla yalnız kalmasından endişe ediyor.

Hâkim burada birkaç soruyu tartar: Şiddet çocuğun yanında mı yaşandı? Çocuğa karşı bir tehdit var mı? Babanın çocuğa karşı geçmişteki tutumu nasıl? Çocuğun yaşı ve babayla bağı nedir? Bu sorulara verilen cevaplar, görüşmenin refakatçi eşliğine alınmasına, gece kalmanın kaldırılmasına ya da sonuçta mevcut düzenin korunmasına yol açabilir. Hangi sonucun çıkacağı önceden söylenemez; önemli olan, hâkime bu soruların cevabını verecek somut delillerin sunulmasıdır.

Koruma kararında çocukla ilgili sık yapılan hatalar

Bu süreçte iki taraf da zaman zaman hata yapar. Birkaç tanesi şöyledir:

• Koruma kararı çıktı diye çocuğu karşı tarafla görüştürmemek. Hâkim kararında görüşmeyi kaldırmadıysa, tek taraflı engelleme TMK m. 324 uyarınca kişisel ilişkiyi zedeleme olarak değerlendirilebilir.
• Karar metnini okumadan görüşmeye devam etmek. Karar çocuğa ya da okula yaklaşmayı yasaklıyorsa, ihlal zorlama hapsine yol açabilir.
• Çocuğun anlatımlarını delil olarak kullanmak için ona baskı yapmak. Hâkim çocuğun görüşünü alacaksa, bunu kendi yöntemleriyle yapar.
• Değişen koşullar olduğu hâlde karar değişikliği istememek. TMK m. 183, yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkimin gerekli önlemleri alacağını belirtir; talebi hâkime siz ileteceksiniz.
• Koruma kararının süresi dolduğunda otomatik olarak eski düzene dönüleceğini varsaymak. Tedbir kararı süreyle sona erer; ama kişisel ilişki kararı ayrıca değiştirilmediyse hangi düzenin geçerli olduğu açık olmayabilir.

Görüşme düzeninde teslim yeri ve saati de ayrıca önem taşır. Çocuğun teslim edildiği yer ve saat, karşı tarafla yüz yüze karşılaşmayı gerektiriyorsa, bu durumu hâkimden önceden yazılı olarak istemek gerekir. Teslim koşulları karar metninde belirsiz bırakılırsa, yeni anlaşmazlıklar çıkabilir. Kararın uygulanmasında yaşanan sorunları kayıt altına almak, sonraki değişiklik taleplerinde dayanak olur.

Dosyanızı değerlendirmek için

Çocuğun yaşı, şiddetin niteliği, tedbirin içeriği ve mevcut kişisel ilişki kararı dosyadan dosyaya değişir. Kendi durumunuz için neyin istenebileceği ancak kararlar ve belgeler görüldükten sonra söylenebilir. Telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak durumunuzu anlatabilirsiniz; iletişim sayfasında bilgiler yer alıyor. Genel bilgi için aile hukuku sayfasına, koruma kararının nasıl alındığı için 6284 koruma kararı nasıl alınır yazısına göz atabilirsiniz.