Boşanma Davasında Dava Dosyasına UYAP’tan Nasıl Bakılır?

Boşanma davası açtıktan ya da size dava açıldıktan sonra sorular hızla çoğalır: Karşı tarafın dilekçesinde ne yazıyor? Mahkeme hangi kuruma yazı yazmış? Bilirkişi raporu geldi mi? Bu soruların cevabı dava dosyasındadır. Dosyaya bakmak yalnızca merak değil, hak ve savunmanın parçasıdır. Aşağıda dosyaya kimlerin, hangi koşulla bakabileceğini, UYAP ve e-Devlet üzerinden erişimin hukuki dayanağını ve dosyadaki bilgileri nasıl kullanabileceğinizi anlatıyorum.

Dosya inceleme hakkı kanunda nasıl yazıyor?

Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 161. maddesine göre zabıt kâtibinin gözetimi altında taraflar veya fer’i müdahil dava dosyasını inceleyebilir. Dava ile ilgili olanlar ise bunu ispatlamaları ve hâkimin izniyle dosyayı inceleyebilir. Gizli olarak saklanmasına karar verilen belge ve tutanakların incelenmesi hâkimin açık iznine bağlıdır. Bu üç cümle, dosya incelemesinin bütün çerçevesidir.

Bu hakkın temelinde hukuki dinlenilme hakkı vardır. HMK m. 27, tarafların yargılama ile ilgili olarak bilgi sahibi olmasını, açıklama ve ispat hakkını ve açıklamalarının dikkate alınmasını bu hakkın unsurları sayar. Dosyayı göremeyen taraf bilgi sahibi olamaz; bu nedenle dosya inceleme hakkı savunma hakkının önkoşuludur.

UYAP üzerinden dosyaya bakmak

UYAP, adalet hizmetlerinin elektronik ortamda yürütülmesi amacıyla oluşturulmuş bilişim sistemidir. HMK m. 445’e göre dava ve diğer yargılama işlemlerinin elektronik ortamda gerçekleştirildiği hâllerde UYAP kullanılarak veriler kaydedilir ve saklanır; elektronik ortamda, güvenli elektronik imza kullanılarak dava açılabilir, harç ve avans ödenebilir, dava dosyaları incelenebilir. Elektronik ortamda yapılan işlemlerde süre gün sonunda biter. Kullanım usul ve esasları ise yönetmelikle düzenlenir.

Burada kanunun söylediği şey, elektronik dosya incelemenin güvenli elektronik imza ile mümkün olduğudur. Avukatlar bu işlemi mesleki e-imzalarıyla yürütür. Avukat olmayan taraf bakımından e-Devlet üzerinden dosya bilgilerine ulaşma imkânı uygulamada kullanılmaktadır; ancak hangi belgenin ekranda görüneceği, dosyanın niteliğine ve mahkemenin işlem biçimine göre değişebilir. Ekrandaki görünürlük ile kanunun tanıdığı inceleme hakkı aynı şey değildir. Ekranda göremediğiniz bir belge için mahkeme yazı işleri müdürlüğüne başvurarak zabıt kâtibinin gözetiminde inceleme isteyebilirsiniz.

Burada ekran ekran bir kullanım tarifi vermiyoruz; çünkü arayüz ve menü adları zaman içinde değişir. Kanun bakımından önemli olan, hakkın varlığı ve sınırlarıdır.

Dosyada neler bulunur?

Zabıt kâtibi, dosya içindeki her tür belgeyi gösteren bir dizi listesi düzenlemek zorundadır; dosyaya ibraz edilen veya çıkarılan belgeler derhâl bu listeye kaydedilir (HMK m. 160). Boşanma dosyasında tipik olarak şunlar bulunur:

• Dava dilekçesi, cevap dilekçesi, varsa karşı dava ve cevaba cevap dilekçeleri.
• Taraflarca sunulan belgeler (nüfus kaydı, banka dökümü, rapor, fotoğraf).
• Kurumlardan gelen yazı cevapları.
• Duruşma tutanakları ve ara kararlar.
• Sosyal inceleme veya bilirkişi raporları, varsa.

Duruşma tutanakları da dosyanın parçasıdır. Hâkim, tahkikat ve yargılama işlemlerini ve tarafların sözlü açıklamalarını gerekirse özet olarak tutanağa kaydettirir (HMK m. 154). Tutanağın ayrıntılarını duruşma tutanağı ve düzeltme yazımızda ele aldık.

Dosyaya bakarken neyi kontrol etmelisiniz?

Dosyayı açtığınızda yalnızca “yeni bir şey var mı” diye bakmak yetmez. Düzenli bir kontrol, hem süreleri korur hem de savunmanızı güçlendirir. Şu başlıkları sırayla gözden geçirmenizi öneririm:

1. Tebligat durumu. Karşı tarafa yapılan tebligatın sonucu, ilan yoluna gidilip gidilmediği, adres araştırması yapılıp yapılmadığı.
2. Karşı tarafın yeni dilekçeleri. Cevaba cevap, ıslah, karşı dava ya da ek delil sunumu var mı? Dilekçeler karşılıklı verildikten sonra iddia ve savunma genişletilemez (HMK m. 141); bu yüzden her yeni dilekçenin aşamasını anlamak önemlidir.
3. Mahkemenin yazdığı yazılar. Hangi kurumlara yazı yazılmış, cevaplar gelmiş mi, hangi belgeler beklenmeye devam ediyor?
4. Ara kararlar ve verilen süreler. Kesin süre verilen bir konu var mı, süre ne zaman doluyor?
5. Duruşma tutanakları. Beyanlar doğru geçmiş mi? Tutanağın hatalı olduğunu düşünüyorsanız vakit kaybetmeden hâkime bildirmek gerekir.
6. Bilirkişi ve sosyal inceleme raporları. Rapordaki eksikliğin tamamlatılması, açıklama ya da yeni bilirkişi talebi, raporun size tebliğinden itibaren iki hafta içinde yapılır; hazırlık çok zorsa yine bu süre içinde bir defaya mahsus ek süre istenebilir (HMK m. 281).

Bu listeyi her duruşmadan önce ve sonra, ayrıca kurumlardan cevap gelmesi beklenen dönemlerde tekrarlamak makuldür.

Dosya incelemesi ve savunma hakkı

Dosya incelemenin sonucu, doğrudan savunma hakkıyla bağlantılıdır. Hukuki dinlenilme hakkı, yargılama ile ilgili olarak bilgi sahibi olunmasını, açıklama ve ispat hakkını ve mahkemenin açıklamaları dikkate alarak değerlendirmesini içerir (HMK m. 27). Bir belgeden haberdar olmayan taraf, o belgeye karşı itiraz edemez. Karşı tarafın dosyaya sunduğu bir belgeyi geç fark etmek, o belgeye karşı delil sunma imkânını da daraltabilir; çünkü kanunda belirtilen süreden sonra delil gösterilemez, yalnızca belirli koşullarda mahkeme izin verebilir (HMK m. 145). Bu nedenle dosyayı incelemek, süreçte pasif kalmamak için bir araçtır.

Dosya incelemesi, delil toplama süreciyle de ilişkilidir. Mahkeme kurumlara yazı yazıyorsa, gelen cevapları görmek için dosyaya bakmak gerekir. Bu süreci müzekkere cevaplarının gecikmesi yazısında anlattık. Bilirkişi raporlarında ise tarafın raporu inceleyip itiraz edebilmesi dosyaya erişimle başlar; konuyu bilirkişi raporuna itiraz yazısında ele aldık.

Vekil ile taraf arasındaki fark

Avukatla çalışan bir tarafın dosyaya erişimi genellikle vekil aracılığıyla olur. Vekil, kendi mesleki elektronik imzasıyla dosyayı inceler ve size bilgi verir. Bu, dosyaya sizin de bakabileceğiniz hakkınızı ortadan kaldırmaz; yalnızca iş bölümünü kolaylaştırır. Vekil değiştirdiğinizde ya da vekil vekâletten çekildiğinde dosya erişimi konusunda yeniden düzenleme gerekebilir. Bu konuda avukat değiştirmek yazısına bakabilirsiniz. Vekilinizle düzenli bilgi alışverişi kurmak, dosyanızın ne durumda olduğunu bilmenin en güvenli yoludur.

Gizlilik: kimler dosyaya bakamaz?

Boşanma davası aile mahremiyetiyle ilgilidir. Hâkim, taraflardan birinin istemi üzerine duruşmanın gizli yapılmasına karar verebilir (TMK m. 184/6). Bu karar duruşmanın açıklığını sınırlar; dosya incelemesinde ise HMK m. 161 uygulanır. Dosyanın tarafı olmayan bir kişi, örneğin eşin ailesinden biri, taraf sıfatı olmadığı için doğrudan dosyayı inceleyemez. İlgisini ispat etmesi ve hâkimin izni gerekir. Dosyayı kimler inceleyebilir başlığında konuyu ayrıntılı işledik. Gizli duruşma talebi için ise boşanma davası gizli görülebilir mi yazısına bakabilirsiniz.

Dosyadaki bilgileri paylaşmak

HMK m. 153’e göre, dava dosyasında saklı kalmak kaydıyla, yargılamanın zorunlu kıldığı hâllerde mahkemece çekim yapılabilir ve kayıt alınabilir; bu şekilde yapılan çekim ve kayıtlar ile kişilik haklarını ilgilendiren konuları içeren dava dosyası içindeki her türlü belge ve tutanak, mahkemenin ve ilgili kişilerin açık izni olmadıkça hiçbir yerde yayımlanamaz. Dosyadaki bir yazışmayı, raporu ya da tutanağı sosyal medyada paylaşmak bu yasağa aykırı olabilir. Duruşma sırasında yasağa aykırı davranan kişi hakkında HMK m. 151 hükmü uygulanır (HMK m. 153/2): ihtara rağmen düzeni bozmaya devam eden kişi hakkında dört güne kadar disiplin hapsi söz konusu olabilir. Kanun, kayıt ve yayın yasağına aykırı davranan kişi hakkında ayrıca TCK m. 286 hükümlerinin uygulanacağını da belirtir (HMK m. 153/3). Bunun yanında dosyadaki bilgilerin paylaşılması, ilgili kişilerin kişilik haklarının ihlali nedeniyle ayrıca hukuki sorumluluk doğurabilir. Duruşma sırasında kayıt konusunu ses ve görüntü kaydı yazımızda anlattık.

Dizi listesi ve eksik belge şüphesi

Dosyaya baktığınızda sunduğunuz bir belgenin görünmediğini fark edebilirsiniz. Bu durumda önce dizi listesine bakmak yararlıdır. Zabıt kâtibi, dosya içindeki her tür belgeyi gösteren bir dizi listesi düzenlemek zorundadır ve dosyaya ibraz edilen belgeler derhâl bu listeye kaydedilir (HMK m. 160). Sunduğunuz belge listede yoksa, mahkeme yazı işleri müdürlüğüne dilekçe ile başvurarak durumu bildirmek gerekir. Duruşmada sunduğunuz belgeler ise tutanağa “tarafların sundukları belgelerin neler olduğu” başlığı altında geçirilir (HMK m. 154/3). Belgenin tutanakta yer alması, dosyaya girdiğini gösteren ikinci bir kayıttır.

Belge sunarken ilgili duruşmada tutanağa geçmesini istemek ve elektronik ortamda yüklediğiniz belgenin yükleme kaydını saklamak, ileride “belge dosyada yok” tartışmasını önler. Elektronik ortamda yapılan işlemlerde süre gün sonunda biter (HMK m. 445/4); yine de belge sunumunu son güne bırakmamak daha güvenlidir.

Çocuklara ve üçüncü kişilere ait bilgiler

Boşanma dosyasında çoğu zaman çocuklara, tanıklara ve üçüncü kişilere ilişkin bilgiler de bulunur. Çocuğun okul, sağlık ya da psikolojik durumuna dair belgeler dosyada yer alıyorsa, bunları dosyadan çıkarıp çocuğun yakın çevresiyle paylaşmak hem çocuk hem de ilgili kişiler bakımından kişilik haklarını ilgilendirir. Kişilik haklarını ilgilendiren konuları içeren dava dosyası içindeki belge ve tutanaklar, mahkemenin ve ilgili kişilerin açık izni olmadıkça yayımlanamaz (HMK m. 153/1). Dosyadaki bilgileri yalnızca davanın savunması için kullanmak, bu sınırı korumanın en güvenli yoludur.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Eşi dava açan kişi, dosyada karşı tarafın dilekçesini ve sunduğu banka belgelerini inceliyor. Belgeler arasında kendisine ait olmayan, üçüncü bir kişiye ait bilgiler de bulunuyor. Taraf olarak bu belgeleri dava savunması için kullanabilir; ancak aynı belgeleri ailesine veya arkadaşlarına göndermek, kişilik hakları bakımından hukuki sorun doğurabilir. Aynı kişi, duruşma tutanağında kendi sözlerinin yanlış yazıldığını fark ederse hâkime dilekçe vererek düzeltilmesini isteyebilir. Gerçek bir dosyada her belge için ayrı değerlendirme gerekir.

Sık yapılan hatalar

• Dosyayı hiç incelemeden duruşmaya girmek.
• Yeni gelen kurum cevaplarını ve bilirkişi raporunu geç fark etmek.
• Ekrandan göremediği belgeyi “yok” sanmak.
• Dosyadan edindiği belgeyi sosyal medyada paylaşmak.
• Karşı tarafın dilekçesine verilen cevap süresini kaçırmak.

Dosyanız için ne yapabilirsiniz?

Dosya incelemesi, savunmanın ilk adımıdır. Kendi dosyanızda hangi belgelere nasıl erişeceğinizi ve bulduklarınızı nasıl kullanacağınızı konuşmak için telefonla arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz. İletişim sayfasından bize ulaşabilir, aile hukuku alanındaki çalışmalarımızı inceleyebilirsiniz. Süreç boyunca duruşmaları anlamak için ilk duruşma nasıl geçer yazısı da faydalı olabilir.