Boşanırken Çocuğa Yönelik Şiddet İddiası Velayet Davasında Nasıl İspatlanır?

Çocuğa yönelik şiddet iddiası ortaya atıldığında boşanma davasının ağırlık merkezi değişir; artık mesele eşlerin kusuru olmaktan çıkıp çocuğun güvenliğine dönüşür. Kısa cevap şu: iddia ispatlanırsa hâkim bunu velayet ve kişisel ilişki kararında çocuk aleyhine bir risk olarak tartar, ispatlanmazsa kabul etmiş sayılmaz. Bu yüzden asıl soru, şiddetin nasıl ve hangi delillerle gösterileceğidir.

Hâkim iddiayı neden kendiliğinden kabul etmez?

Medeni Kanun’un boşanma yargılamasına ilişkin 184. maddesi ispat bakımından birkaç temel kural koyar. Hâkim, davanın dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe onları ispatlanmış sayamaz. Tarafların bu konudaki ikrarları da hâkimi bağlamaz. Yani karşı taraf “evet, çocuğa vurdum” dese bile hâkim yalnızca bu cümleyle yetinmez; olayı başka kanıtlarla da araştırır. Bunun tersi de doğrudur: karşı taraf olayın tamamını inkâr etse bile hâkim, dosyadaki delillerden şiddetin yaşandığı kanaatine varabilir. Madde boşanmanın dayandığı olguları düzenler; çocuğa şiddet iddiası boşanma sebepleriyle iç içe geçtiği ölçüde bu kurallar doğrudan işler, velayet ve kişisel ilişki yönünden de hâkim iddiayı delillere bakarak değerlendirir.

Aynı maddenin dördüncü bendi hâkimin delilleri serbestçe takdir ettiğini söyler. Pratikte bu, hiçbir delilin önceden belirlenmiş bir “ağırlığı” olmadığı anlamına gelir. Tek bir sağlık raporu, tek bir tanık ya da tek bir mesaj bütün dosyayı taşımaz; hâkim bunları bir araya getirip tutarlı bir tablo oluşup oluşmadığına bakar.

Çocuğa şiddet hangi izlerle görünür olur?

Şiddet çoğunlukla kapalı kapılar ardında yaşandığı için ispatın büyük kısmı dolaylı izlere dayanır. Bunların başında sağlık kuruluşlarındaki kayıtlar gelir. Çocuğun bir yaralanma nedeniyle muayene edildiği tarih, doktorun not ettiği bulgular ve ebeveynin anlattığı olay biçimi bir arada okunduğunda anlam kazanır. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, kaydın olaydan ne kadar sonra tutulduğudur; çocuk muayeneye geç götürüldüyse bulgular silinmiş olabilir.

Okul da önemli bir gözlem alanıdır. Öğretmenin ya da rehberlik servisinin çocuğun davranış değişikliğine, korkusuna veya devamsızlığına ilişkin kayıtları, aile içindeki sorunu dışarıdan gören bağımsız bir bakış sağlar. Komşu, yakın akraba ya da olaya tanık olmuş üçüncü kişiler tanık olarak dinlenebilir; tanık delili ayrıntıları için boşanma davasında tanık delili yazımıza bakabilirsiniz.

Yazılı iletişim de iz bırakır. Eşin çocuğa yönelik tehdit veya hakaret içeren mesajları, çocuğun eşyalarına verilen zarar ya da sesli notlar delil olabilir. Ancak delilin hukuka uygun yoldan elde edilmesi gerekir; bir kaydın nasıl alındığı mahkemede tartışma konusu olabilir. Bu konuyu deliller ve ispat yükü yazısında ayrıca ele aldık.

Sosyal inceleme raporu ve uzman görüşü ne işe yarar?

Aile mahkemeleri, 4787 sayılı Kanun’un 5. maddesi uyarınca, davanın esasına girilmeden önce ya da yargılama sırasında taraflar arasındaki uyuşmazlığın nedenlerine ilişkin araştırma ve inceleme yapmak için psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanır. Çocuğa şiddet iddiası olan dosyada hâkimin bu yola gitmesi olağandır. Uzman, mahkemenin istediği konularda ebeveynlerle ve gerektiğinde çocukla görüşür, çocuğun gelişimine dair gözlemini rapora yazar.

Bu rapor hâkimi bağlamaz; hâkim onu diğer delillerle birlikte değerlendirir. Raporda eksik veya hatalı gördüğünüz yer varsa itiraz yolu vardır; rapor uygulamada bilirkişi raporu gibi değerlendirildiğinden itirazı, rapor size tebliğ edildikten sonra iki hafta içinde yapmak güvenlidir (HMK m. 281). sosyal inceleme raporuna itiraz ayrı bir yazının konusu. Genel çerçeveyi merak ediyorsanız velayet davasında sosyal inceleme raporu sayfası da yardımcı olur.

Hâkim çocuğu korumak için neler yapabilir?

Medeni Kanun’un 346. maddesine göre çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğünde, ana baba duruma çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse hâkim çocuğun korunması için uygun önlemleri alır. Bu geniş bir yetkidir; somut önlemin ne olacağı olaya göre değişir. Daha ağır bir adım, 348. maddedeki velayetin kaldırılmasıdır: diğer önlemlerden sonuç alınamaz ya da önlemlerin yetersiz kalacağı baştan anlaşılırsa, ana babanın velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi veya çocuğa yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması hâlinde hâkim velayeti kaldırır. Ayrıntılı çerçeve için çocuğun korunması için hâkimin alacağı önlemler ve velayetin kaldırılması yazılarına bakabilirsiniz.

Dava devam ederken beklemek istemeyebilirsiniz. Boşanma davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır (TMK m. 169). Şiddet iddiası güçlü görünüyorsa çocuğun geçici olarak kimde kalacağı ve diğer ebeveynle görüşmenin nasıl yapılacağı bu aşamada düzenlenebilir; geçici velayet kararı yazısı bu süreci anlatır.

6284 sayılı Kanun çocuğu nasıl korur?

6284 sayılı Kanun’un amacı, şiddete uğrayan veya uğrama tehlikesi bulunan kadınlar, çocuklar ve aile bireylerinin korunması için alınacak tedbirlerin usul ve esaslarını düzenlemektir (m. 1). Kanunun 5. maddesi şiddet uygulayana yönelik önleyici tedbirleri sayar; bunlar arasında müşterek konuttan uzaklaştırma, korunan kişilere, okula ve işyerine yaklaşmama, iletişim yoluyla rahatsız etmeme yer alır. Çocuklarla daha önce verilmiş bir kişisel ilişki kararı varsa, bu ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılması, sınırlandırılması ya da tümüyle kaldırılması da tedbirler arasındadır.

Bu yola başvururken ayrı bir boşanma davasının açılmış olması gerekmez. Koruma kararının nasıl alındığı 6284 koruma kararı nasıl alınır yazısında anlatılıyor; aile içi şiddette genel haklar için aile içi şiddette hukuki haklar sayfasına bakabilirsiniz. Koruma kararı varken kişisel ilişkinin nasıl yürüyeceği, hâkimin 6284’ün 5. maddesinin ç bendi uyarınca vereceği tedbire göre belirlenir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Ayşe ve Mehmet boşanma davasının ortasında. Ayşe, Mehmet’in sekiz yaşındaki oğullarına bir akşam sert biçimde vurduğunu ve çocuğun ertesi gün kolundaki morluk nedeniyle sağlık kuruluşuna götürüldüğünü söylüyor. Mehmet olayı kabul etmiyor, çocuğun düştüğünü savunuyor.

Hâkim burada tek bir cümleye dayanmaz. Muayene kaydındaki bulgu ile Ayşe’nin anlattığı olayın uyumlu olup olmadığına, okulun çocuktaki davranış değişimine ilişkin gözlemine, olaydan önce ya da sonra ortaya çıkan başka mesajlara ve sosyal inceleme raporundaki izlenimlere bakar. Mehmet’in savunması da aynı özenle tartılır; bu olayın tek seferlik bir kaza mı yoksa tekrarlayan bir tutum mu olduğu belirleyici olur. Sonucu önceden söylemek mümkün değildir. Önemli olan, iddianın hangi delille desteklendiğidir.

Çocuğa şiddet iddiasında sık yapılan hatalar

İlk hata, delili kendi başına toplama telaşıyla çocuğu “anlat” baskısı altında konuşturmaktır. Çocuk tekrar tekrar sorgulandığında hem örselenir hem de anlatımı tutarsız görünebilir. Bu iş için uzman görüşü daha güvenli bir yoldur.

İkinci hata, abartılı ya da genelleyici bir iddia kurmaktır. “Hep döverdi” demek yerine tarihi, yeri ve görenleri belli olaylar anlatmak dosyaya daha çok yarar. Dayanaksız çıkan bir iddia, iddiayı ileri süren ebeveynin güvenilirliğini zedeler ve çocuğun diğer ebeveynle bağını gereksiz yere koparmaya çalıştığı izlenimi doğurabilir; Medeni Kanun’un 324. maddesi her iki ebeveyne de diğerinin kişisel ilişkisini zedelemekten kaçınma yükümlülüğü yükler.

Üçüncü hata, tıbbi kaydı geciktirmektir. Çocukta fiziksel bulgu varsa muayene mümkün olan en kısa sürede yaptırılmalı ve olay doğru biçimde anlatılmalıdır.

Dördüncü hata, çocuğun güvenliğiyle ilgili acil bir tehlike varken yalnızca dava sonucunu beklemektir. Güvenlik endişesi varsa geçici önlem, 6284 kapsamında tedbir ve gerekirse savcılığa suç duyurusu ayrı yollar olarak değerlendirilmelidir.

Şiddet ispatlandıktan sonra kişisel ilişki ne olur?

Şiddet uygulayan ebeveynin çocukla görüşmesi kendiliğinden sona ermez. Medeni Kanun’un 324. maddesi, kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzurunun tehlikeye girmesi ya da ana babanın bu hakkı yükümlülüklerine aykırı kullanması hâlinde kişisel ilişki kurma hakkının reddedilebileceğini veya kendilerinden alınabileceğini söyler. Hâkim, tehlikenin derecesine göre kademeli bir düzen kurabilir: refakatçi eşliğinde görüşme, kısa süreli görüşme, belirli yerde görüşme gibi. Genel çerçeve için çocukla kişisel ilişki kurulması yazısı yol gösterir.

Durum değiştiğinde, örneğin tehlikeyi doğuran sebep ortadan kalktığında, düzenin yeniden gözden geçirilmesi de mümkündür. Medeni Kanun’un 351. maddesi, koruma önlemlerinin değişen koşullara uydurulması gerektiğini ve velayetin kaldırılmasını gerektiren sebep ortadan kalkmışsa hâkimin velayeti geri vereceğini söyler. Bu da şiddet iddiasının ve alınan önlemin geri dönüşsüz olmadığını gösterir.

Çocuğa şiddet iddiası olan dosyada ilk adımlar

Böyle bir dosyada çoğu zaman sıra şudur: çocuğun güvenliğini sağlamak, varsa sağlık kaydını almak, olayı yazıya dökmek, tanıkları belirlemek ve dilekçede iddiayı tarih ve olay bazında anlatmak. Sonrasında mahkemeden sosyal inceleme istemek, gerekiyorsa geçici önlem talep etmek ve 6284 kapsamında koruma kararı için başvurmak sıralanabilir. Sıra, dosyanın özelliğine göre değişir.

İddiayla karşı karşıya kalan ebeveyn ne yapmalı?

Çocuğa şiddet uyguladığı söylenen ebeveyn de dosyanın eşit derecede önemli bir tarafıdır. Suçlama haksızsa tepkisel davranmak, çocuğu araya sokmak ya da diğer ebeveyni karalamak savunmaya zarar verir. Daha isabetli yol, olayın kendi anlatımını tarih ve tanıklarla ortaya koymak, çocukla düzenli ve sakin bir ilişki kurduğunu gösteren somut izleri sunmak ve sosyal inceleme sürecine açık davranmaktır. Çocuğun bakımına, eğitimine, sağlık takibine ne kadar katıldığınızı gösteren belgeler, hâkimin “ebeveynin çocukla gerçek bağı nedir” sorusuna cevap verir.

Aile mahkemesindeki değerlendirme ile ceza soruşturması ayrı işlemlerdir. Çocuğa yönelik şiddet aynı zamanda suç oluşturuyorsa savcılık kendi soruşturmasını yürütür; aile mahkemesi ise yalnızca çocuğun velayeti, kişisel ilişkisi ve korunması bakımından karar verir. Bu nedenle ceza dosyasındaki bir gelişme aile dosyasına delil olarak girebilir, fakat iki dosyanın sonucu birbirinin aynısı olmak zorunda değildir.

Durumunuzu anlatmak için

Çocuğun güvenliği söz konusu olduğunda her dosyanın ayrıntısı farklıdır; olayın zamanı, yaşandığı yer, çocuğun yaşı ve elinizdeki izler sonucu belirler. Durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilir, iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz. Boşanma ve velayet süreçleri hakkında genel bilgi için aile hukuku sayfasına da göz atabilirsiniz.