Boşanma Davasında Hâkim Dosya Üzerinden Karar Verebilir mi?

Dava dosyanız aylardır yerinde duruyorsa, salona hiç çağrılmadığınız hâlde bir gün “karar verilmiş” haberi gelir mi? Boşanmanın esası bakımından bu mümkün görünmüyor; ama kanunda dosya üzerinden karar verilebilen başka alanlar var ve bunları ayırmak gerekir. Aşağıda hangi kararın hangi usulle verildiğini, çekişmeli ve anlaşmalı boşanmada hâkimin tarafları ne zaman dinlemek zorunda olduğunu anlatıyoruz.

“Dosya üzerinden karar” tam olarak ne demek?

Hâkim bazen taraflar duruşmaya gelmeden, yalnızca dilekçelere, belgelere ve dosyadaki diğer kayıtlara bakarak karar verir. Buna dosya üzerinden karar denir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 320. maddesi, basit yargılama usulünde mahkemenin mümkün olan hâllerde tarafları duruşmaya davet etmeden dosya üzerinden karar vereceğini söyler (HMK m. 320). İlk bakışta bu, her aile davasını kapsıyor gibi okunabilir. Oysa madde, “basit yargılama usulü” başlığı altındadır ve yalnızca o usule tabi davalar için geçerlidir.

Basit yargılama usulüne tabi davaları 316. madde sayar: sulh hukuk mahkemelerinin görevine giren dava ve işler, kanunun dosya üzerinden karar vermek konusunda mahkemeye takdir hakkı tanıdığı dava ve işler, ihtiyati tedbir gibi geçici hukuki koruma talepleri, her çeşit nafaka davaları ile velayet ve vesayete ilişkin dava ve işler ve benzerleri (HMK m. 316). Boşanma davası bu listede yer almaz. Dolayısıyla boşanmaya karar verilmesi, yazılı yargılama usulünün genel kurallarına göre yürür.

Boşanma davasında esasa ilişkin karar nasıl verilir?

Yazılı yargılama usulünde dilekçeler aşaması bittikten sonra ön inceleme yapılır, ardından taraflar tahkikat ve sözlü yargılama için duruşmaya davet edilir (HMK m. 147). Tahkikat bitince mahkeme, bittiğini tefhim eder ve aynı duruşmada sözlü yargılama aşamasına geçer; sözlü yargılamada taraflara son sözleri sorulur ve hüküm verilir (HMK m. 186). Hükmün verildiği bu aşama, bir duruşmadır. Yani boşanmanın esası hakkında dosyadan salt “okunan” bir karar, bu usulün olağan akışı değildir.

Medeni Kanun da bu çerçeveyi güçlendirir. Boşanmada hâkim, davanın dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz; taraflara yemin öneremez; ikrarlar hâkimi bağlamaz ve kanıtları serbestçe takdir eder (TMK m. 184). Hâkimin vicdani kanaat oluşturması için tanıkları dinlemesi, belgeleri incelemesi, gerekirse bilirkişiye başvurması gerekir. Bu iş dosyadan okunan dilekçelerle tamamlanamaz.

Anlaşmalı boşanmada hâkimin dinleme zorunluluğu

Anlaşmalı boşanma bu bakımdan en net örnektir. Evlilik en az bir yıl sürmüşse, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde, boşanma kararı verilebilmesi için hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi şarttır. Hâkim ayrıca boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu konusunda taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulmalıdır (TMK m. 166/3). “Bizzat dinleme” şartı, bu davada dosya üzerinden karar verilmesinin önünü kapatır. Kararın tek celsede çıkıp çıkmadığına dair merak ediyorsanız anlaşmalı boşanma tek celsede biter mi yazısına bakabilirsiniz.

Dosya üzerinden verilebilen kararlar neler?

Boşanma davasında dosya üzerinden karar verilebilecek alan, esasın dışında kalan usul meseleleridir. Mahkeme öncelikle dava şartları ve ilk itirazlar hakkında dosya üzerinden karar verir; gerektiği takdirde kararını vermeden önce, bu konuda tarafları ön inceleme duruşmasında dinleyebilir (HMK m. 138). Dava şartları arasında mahkemenin görevli olması, tarafların taraf ve dava ehliyeti, vekilin vekâlet ehliyeti gibi hususlar vardır (HMK m. 114). Hâkim dava şartı noksanlığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır; eksiklik giderilebilir nitelikteyse tamamlanması için kesin süre verir, giderilmezse davayı dava şartı yokluğundan usulden reddeder (HMK m. 115).

Bunun pratik anlamı şudur: dava şartı eksikse ve giderilemiyorsa ya da süre içinde giderilmemişse, hâkim sizi hiç çağırmadan dosyayı değerlendirip örneğin görevsizlik ya da dava şartı yokluğu nedeniyle usulden karar verebilir. Bu bir esastan red değildir; boşanma sebebinin var olup olmadığı hakkında hüküm içermez. Yetki itirazı ise kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde ilk itirazdır ve cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır (HMK m. 116, 117); boşanmada yetki kesin olmadığından hâkim yetkiyi kendiliğinden incelemez. Yetkili mahkeme kuralını yetkili ve görevli mahkeme yazısında anlattık.

Hâkim ön inceleme duruşmasında da gerekli görürse tarafları dinler (HMK m. 140); fakat bu dinleme, esasa ilişkin ispat faaliyeti değil, dava şartları ve ilk itirazlar için yapılan bir incelemedir. İlk duruşmanın akışını boşanma davasında ilk duruşma yazısında bulabilirsiniz.

Nafaka ve velayet davalarında durum farklı mı?

Evet. Nafaka ve velayet davaları, boşanmadan ayrı olarak ve bağımsız dava hâlinde açıldığında basit yargılama usulüne tabidir (HMK m. 316). Bu usulde cevap süresi iki haftadır, ek süre en çok iki hafta olabilir, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi verilmez (HMK m. 317). Mahkeme mümkün olan hâllerde tarafları duruşmaya çağırmadan dosya üzerinden karar verebilir (HMK m. 320). Örneğin boşanma sonrası açılan bir nafaka artırım davası ya da velayet değişikliği davası bakımından bu usul gündeme gelir.

Buradaki “mümkün olan hâllerde” ifadesi önemlidir. Çocuğun menfaatini ilgilendiren, kişisel ilişki kurulması ya da tarafların dinlenmesini gerektiren uyuşmazlıklarda hâkim duruşma yapabilir. Önceki bölümdeki ayrım korunmalıdır: boşanma davasıyla birlikte görülen fer’i talepler, boşanma davasının usulünü izler; ayrı dava olarak açılan nafaka ve velayet davaları ise basit yargılama kurallarına tabidir.

Dosyaya belge vermek, duruşma yerine geçmez

Sıkça duyulan bir kanı şudur: “Hepsini dilekçeyle bildirdim, hâkim okur, karar verir.” Dilekçeler ve belgeler dosyanın temelini oluşturur, ama boşanma davasında kararın tek dayanağı olmaz. Davanın açılması ve cevap dilekçesinde olguların ve delillerin gösterilmesi gerekir (HMK m. 119, 129). Ön inceleme aşamasında davetiyedeki ihtar gereği, dilekçede gösterilip henüz sunulmamış belgeler iki haftalık kesin süre içinde mahkemeye verilmezse o delile dayanmaktan vazgeçilmiş sayılır (HMK m. 139). Bu mekanizma dosyaya girenlerin ve girmeyenlerin kayda geçmesini sağlar. Ardından hâkim, uyuşmazlık konularını tespit eder ve tahkikat bu tespite göre yürütülür (HMK m. 140).

Tahkikatta tanıkların dinlenmesi, bilirkişi raporlarının alınması ve gerekiyorsa tarafların dinlenmesi gibi işlemler, dosyadaki kâğıtlardan bağımsız olarak hâkimin kanaatini oluşturur. Tanık beyanları yazılı bir dilekçeyle ikame edilemez; tanık, mahkeme huzurunda dinlenir. Bu yüzden “dosya üzerinden bitsin” beklentisi, çekişmeli boşanmada gerçekçi değildir.

Süreyi etkileyen etkenler

Dosyanın duruşma yapılmadan karara bağlanamaması, dava süresini de etkiler. Duruşmalar arasındaki sürenin kural olarak üç ayı aşamayacağı, bilirkişi incelemesinin uzaması veya istinabe yoluyla tahkikat gibi zorunlu hâllerde hâkimin gerekçesini belirterek daha uzun süre belirleyebileceği kanunda yazılıdır (HMK m. 147). Basit yargılama usulünde ise duruşmalar arasındaki süre kural olarak bir aydan uzun olamaz (HMK m. 320). Bu fark, usul ayrımının günlük hayattaki karşılığıdır: aynı çift hem boşanma hem de sonradan açılan ayrı bir nafaka davası içinde farklı takvimlerle karşılaşabilir.

Kısacası dosya üzerinden karar, ayrı bir “hızlı yol” değildir. Mahkemenin, davanın niteliğine göre uygulayabileceği ve yalnızca belirli uyuşmazlıklarda mümkün olan bir inceleme biçimidir.

Gelmemek ile dosya üzerinden karar aynı şey değil

Sık karıştırılan nokta şudur: tarafın duruşmaya gelmemesi, hâkimin dosya üzerinden karar vermesi anlamına gelmez. Usulüne uygun davet edilen taraf duruşmaya gelmezse, gelen tarafın talebi üzerine yargılamaya onun yokluğunda devam edilir veya dosya işlemden kaldırılır (HMK m. 150). Yani hâkim duruşma yapar; yalnızca gelmeyen tarafın yokluğunda. Dosya üzerinden kararda ise taraflar baştan duruşmaya çağrılmaz. Bu fark, duruşmaya gelmezsem ne olur sorusunun cevabında önemlidir.

Tarafın dinlenmesi konusunda ayrıca tahkikat aşamasında mahkemenin her iki tarafı da usulüne uygun davet edip dinleyebileceği, bunun için verilecek sürenin iki haftadan az olamayacağı hükme bağlanmıştır (HMK m. 144). “Dinleyebilir” ifadesi, bunun hâkimin takdiri olduğunu gösterir. Ama çekişmeli boşanmada hâkimin vicdani kanaatini oluşturması gerektiği için tarafların dinlenmesi gündeme gelebilir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Bir eş, evlilik birliğinin sarsıldığını ileri sürerek boşanma davası açıyor. Hâkim dilekçeleri inceledikten sonra bir dava şartının eksik olduğuna kanaat getirip dosya üzerinden usulden karar verebilir. Bu kararda boşanma sebebi hakkında bir şey söylenmez.

Dava şartları tamam olsaydı, tarafların davet edildiği ön inceleme ve tahkikat duruşmaları yapılır, sonunda sözlü yargılama aşamasında karar verilirdi. İkisi arasındaki fark, “dosya üzerinden verilen” kararın niteliğidir.

Sık yapılan hatalar

Birinci hata, usul kararını esasa ilişkin karar sanıp gereksiz endişeye kapılmaktır. İkinci hata, nafaka veya velayet için açılacak ayrı davanın usulünü boşanma davasıyla aynı sanmaktır. Üçüncü hata, davetiyeyi dikkate almayıp “dosya üzerinden bitirirler” diye duruşmaya gitmemektir; gitmemenin sonuçları vardır. Dördüncü hata, kararın tebliğ evrakını kaybetmektir; istinaf süresi iki haftadır ve ilamın usulen tarafa tebliğiyle başlar (HMK m. 345).

Dosyanızın hangi usule tabi olduğunu birlikte netleştirelim

Dosyanızın yazılı mı basit yargılama usulüne mi tabi olduğu, hâkimin sizi duruşmaya çağırıp çağırmayacağı ve elinizdeki kararın usul kararı mı esas kararı mı olduğu belgelere göre belirlenir. Telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak durumunuzu aktarabilirsiniz. İletişim sayfasındaki bilgilerle ulaşabilir, büronun çalışma alanlarını aile hukuku sayfasında görebilirsiniz.