Boşanma Protokolünde Ev Eşyası, Çeyiz ve Ziynet Nasıl Yazılır?

Evlilik süresince biriken eşyanın taşınabilir olması, uyuşmazlığın da en sık çıktığı yerlerden biri olmasına yol açar. Koltuk takımı, beyaz eşya, düğünde takılan altınlar, annenizin verdiği tabak çanak, eşinizin ailesinden gelen hediyeler: boşanma günü geldiğinde bunların hepsinin bir cevabı olmalıdır. Anlaşmalı boşanmada bu cevap protokolde yazar; yazılmazsa tartışma yargılamanın dışında, günlük hayatın içinde yeniden başlar.

Kısa cevap şudur: eşya ve ziynet maddesini “ev eşyaları taraflar arasında paylaşılmıştır” gibi geniş bir cümleyle bırakmayın. Neyin kimde kalacağını, neyin ne zaman ve nerede teslim edileceğini, bozdurulmuş veya kaybolmuş bir şey varsa bedelinin nasıl ödeneceğini yazın. Protokolün genel yapısı için anlaşmalı boşanma protokolü rehberimize, mal paylaşımı maddesinin ayrıntısı için protokolde mal paylaşımı maddesi yazımıza bakabilirsiniz.

Kanun eşya konusunda ne söylüyor?

Türk Medeni Kanunu m. 166/3, anlaşmalı boşanmada hâkimin boşanmanın mali sonuçları hakkında taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulmasını şart koşar. Eşyanın paylaşımı da bu mali sonuçların bir parçasıdır. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini gözeterek anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; değişiklikleri taraflar da kabul ederse boşanmaya hükmedilir.

Eşya bakımından önemli olan, bu malların mal rejimi içinde nereye düştüğüdür. Kanunun öngördüğü rejim, kural olarak edinilmiş mallara katılma rejimidir (TMK m. 202); Medeni Kanun’un yürürlüğünden önce evlenmiş eşlerde ise o tarihe kadar tâbi oldukları rejim devam etmiş, bir yıl içinde başka rejim seçilmemişse 1 Ocak 2002’den geçerli olmak üzere yasal rejim seçilmiş sayılmıştır (4722 sayılı Kanun m. 10). Bu rejim edinilmiş mallar ile eşlerin kişisel mallarını kapsar (TMK m. 218). Edinilmiş mal, evlilik süresince karşılığı verilerek elde edilen malvarlığı değerleridir; çalışmanın karşılığı olan kazançlar bunlara örnektir (TMK m. 219). Kişisel mallar ise kanunda sayılır: eşlerden birinin yalnız kişisel kullanımına yarayan eşya, evlenme sırasında zaten eşe ait olan malvarlığı, miras ya da herhangi bir karşılıksız kazanma yoluyla elde edilen değerler ve manevi tazminat alacakları kişisel maldır (TMK m. 220).

Bunun pratik anlamı şudur: Kendi giysileriniz, kişisel takınız, evlenmeden önce satın aldığınız bilgisayar ya da size miras kalan bir halı kişisel maldır. Evlilik içinde maaşla alınan çamaşır makinesi ise edinilmiş mal olarak değerlendirilir. Ayrım, mülkiyetin kime ait olduğunun ispatına bağlıdır. Belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden, iddiasını ispat etmekle yükümlüdür; kimin olduğu ispat edilemeyen mallar eşlerin paylı mülkiyetinde sayılır (TMK m. 222). Fatura, banka dekontu, tanık ve fotoğraf gibi belgeler bu noktada işe yarar.

Mal rejiminin tasfiyesinde her eş, diğer eşte bulunan kendi mallarını geri alır (TMK m. 226). Paylı mülkiyete konu bir mal varsa eşlerden biri, daha üstün bir yararı olduğunu ispat edip diğerinin payını ödeyerek o malı bölünmeden kendisine verilmesini isteyebilir. Kanun, eşlerin karşılıklı borçları konusunda düzenleme yapabileceğini de açıkça belirtir. Protokol bu serbestliğin kullanıldığı yerdir.

Protokolde eşya listesi nasıl hazırlanır?

İyi bir eşya maddesi üç soruya yanıt verir: ne, kimde, ne zaman. Bir kontrol listesi çıkarmak için evi oda oda gezmek iyi bir yöntemdir. Salon, mutfak, yatak odası, çocuk odası ve balkon ayrı başlıklar altında yazılabilir. Beyaz eşya, televizyon, bilgisayar gibi değerli eşyaların marka, model ve mümkünse seri numarası da listeye girer. Çünkü iki yıl sonra “buzdolabı benimdi” demek yerine “şu markadaki, şu modeldeki buzdolabı” demek tartışmayı kapatır.

Listeyi protokolün sonuna ek olarak koymak, madde metnini sade tutar. Maddede yalnızca ilkeyi yazarsınız: “Ek-1 listede yer alan eşyalar davacıda, Ek-2 listede yer alan eşyalar davalıda kalacaktır” gibi. Ek listeler de protokolün bir parçası olarak imzalanır. Liste hazırlama yöntemini ayrıntılı görmek için boşanmada ev eşyası listesi yazımıza bakabilirsiniz.

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Eşlerden biri evlenmeden önce kullandığı yatak odası takımını, diğeri ise evlilik sırasında birlikte alınan salon takımını tutmak istiyor. Yatak odası takımının evlenmeden önce alındığını gösteren fatura varsa bu eşya zaten kişisel maldır. Salon takımı ise birlikte alınmışsa edinilmiş mal veya paylı mülkiyet olarak ele alınabilir. Protokolde “yatak odası takımı davacıya, salon takımı davalıya” yazılıp değer farkı için bir denkleştirme bedeli belirlenirse, ileride değer tartışması çıkma ihtimali azalır.

Çeyiz ve ziynet için özel dikkat

Çeyiz ve ziynet için Medeni Kanun’un mal rejimi hükümlerinde ayrı bir düzenleme yoktur; bunlar mal rejimi ve mülkiyet kuralları çerçevesinde değerlendirilir. Düğünde kadına takılan ziynetlerin kural olarak kadına ait sayıldığı kabul edilmektedir; ancak hangi takının ne zaman, kim tarafından, hangi amaçla verildiği olayın somut özelliklerine göre tartışma konusu olabilir. Gelin ailesinin verdiği çeyiz, kayın ailesinin hediyesi, damada takılan takılar gibi ayrımlar, sahiplik iddiasında ispat meselesine dönüşür.

Protokolde ziynet yazarken şunlara dikkat edin:

• Ziynetin cinsini (bilezik, çeyrek altın, gerdanlık, yüzük) ve adedini ya da gramını ayrı ayrı yazın. “Düğünde takılan altınlar” demek yeterli değildir.
• Hangi ziynetin kimde olduğunu belirtin. Bir kısmı eşin ailesinde ya da bir banka kasasında olabilir.
• Bozdurulmuş ya da kaybolmuş ziynet varsa bunu açıkça yazın. Aynen iade mümkün değilse hangi esasa göre bedel ödeneceğini (hangi tarihteki değer, hangi ödeme biçimi) kararlaştırın.
• Teslim yerini, saatini ve teslim sırasında düzenlenecek tutanağı yazın.

Ziynetin ispatı ve davası konusunda ayrıntılı bilgi için boşanmada ziynet eşyasının ispatı yazımıza, çeyiz konusunda çeyiz eşyaları kime aittir yazımıza göz atabilirsiniz.

Teslim ve zamanlama

Protokol eşyayı paylaştırsa bile fiziksel teslim ayrı bir iştir. Maddeye, hangi eşyanın hangi tarihe kadar, nerede ve kimin tarafından teslim alınacağını yazın. Teslim anında iki tarafın hazır bulunması, bir tutanak imzalanması ve eşyanın durumunun fotoğraflanması ileride “eksik teslim edildi” iddialarını önler. Eşlerden biri evi terk ederken eşyayı hemen alamıyorsa depolama giderini kimin karşılayacağı da yazılabilir. Teslim sürecinin ayrıntısı için protokoldeki eşya teslimi yazımızı okuyabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

Eşya maddelerinde en sık görülen hatalar şunlardır.

Kapalı ve genel ifade. “Eşyalar paylaşılmıştır” denir ama paylaşım nasıl yapıldı, belli değildir. Bu, aynı eşya için iki kişinin hak iddia etmesine yol açabilir.

Değerli eşyanın atlanması. Altın, saat, bilgisayar, sanat eseri gibi değerli ve taşınabilir eşyalar yazılmaz; sonradan tartışılır.

Ziynetin akıbetinin yazılmaması. Bozdurulmuş altın, “zaten iade edilecek” varsayımıyla bırakılır.

Çocuğa ait eşyanın unutulması. Çocuk odası, okul eşyası, oyuncak ve çocuğun kullandığı bilgisayar için kimin yanında kalacağı düşünülmeyebilir. Çocuğun velayeti kimde kalacaksa onun gündelik hayatını sürdürecek eşyayı da bu eşin yanında bırakmak çoğu zaman düzenin gereğidir.

Teslim şartlarının belirsizliği. Tarih, yer ve tutanak yoktur.

Bu hataların bir kısmı, eşya paylaşımının protokolün diğer maddeleriyle çelişmesine de yol açar. Örneğin ortak evde eşin belli süre kalması kararlaştırılmışsa eşyanın o sürede evde durması gerekir. Bu tür durumlar için protokolde ortak evin akıbeti yazımıza bakabilirsiniz.

Eşya hakkında hiçbir şey yazılmazsa

Protokol eşyaya hiç değinmediyse bu tek başına eşya üzerindeki mülkiyet haklarını ortadan kaldırmaz; ancak talep etmek istediğiniz eşya için mülkiyetinizi ispat etmeniz gerekir. Mal rejiminden doğan katılma alacağı ve değer artış payı gibi talepler ise çoğunlukla boşanma davasından ayrı bir mal rejimi tasfiyesi davasında istenir; ayrıntı için protokolde mal rejimi tasfiyesi saklı tutulursa yazısına bakabilirsiniz. Öte yandan protokole “taraflar eşya konusunda karşılıklı hak talep etmemektedir” gibi bir cümle konulmuşsa, bu ifadenin kapsamı tartışma yaratabilir ve geniş yorumlanabilir. Bu cümleyi imzalamadan önce hangi eşyanın kapsama girdiğini gözden geçirin.

Değeri farklı eşyalar: denkleştirme nasıl yazılır?

Eşya paylaşımında en sık tıkanma noktası, iki tarafın aldığı eşyanın değerinin birbirine denk olmamasıdır. Bir eşte pahalı bir buzdolabı ve bilgisayar kalırken diğerinde yalnız mutfak gereçleri kalıyorsa, adil bir denge kurmak için bir denkleştirme bedeli düşünülebilir. Kanun, eşlerin tasfiye sırasında karşılıklı borçları konusunda düzenleme yapabileceğini açıkça kabul eder (TMK m. 226/3). Dolayısıyla protokolde “eşyaların değer farkı olarak davalı, davacıya şu tarihte şu bedeli ödeyecektir” biçiminde bir madde yazmak mümkündür.

Burada iki noktaya dikkat etmek gerekir. Birincisi, değeri belirlerken hangi tarihin esas alındığıdır: bugünkü ikinci el değer mi, alış bedeli mi, yoksa tarafların uzlaştığı sabit bir rakam mı? İkincisi, bedelin ödenmemesi hâlinde ne olacağıdır. Ödeme gecikirse eşyanın iadesi mi, gecikme bedeli mi söz konusu olacak? Bu soruların cevabı protokolde yoksa, ödenmeyen bedel sonradan ayrı bir takip konusu olur. Gecikmeye bağlanacak yaptırım için protokolde cezai şart maddesi yazımızı okuyabilirsiniz.

Çocuğun ve evin gündelik eşyası

Eşya listesinde en çok atlanan grup, çocuğun gündelik hayatını sürdüren eşyadır. Çocuk odası takımı, okul malzemeleri, kitaplar, oyuncaklar, çocuğun kullandığı bilgisayar ya da tablet bu gruba girer. Bu eşyanın çocukla birlikte hareket etmesi, çocuğun alışkın olduğu düzenin sürmesi bakımından önemlidir. Hâkim de çocuklara ilişkin düzenlemeleri tarafların ve çocukların menfaatini gözeterek denetler (TMK m. 166/3). Eşler arasında anlaşmazlık çıkmaması için çocuğun eşyasını açıkça “çocukla birlikte velayet sahibi eşin yanında kalır” biçiminde yazmak yeterlidir.

Aynı şekilde, evde birlikte kullanılan ve kimin olduğu belli olmayan eşya için de bir kural koymak gerekir. Kimin olduğu ispat edilemeyen eşya paylı mülkiyette sayılır (TMK m. 222). Protokol bu eşyanın nasıl bölüşüleceğini yazmazsa kimin neyi alacağı yeniden tartışma konusu olur; üstelik aksine anlaşma yoksa bir eş, diğerinin rızası olmadan paylı mülkiyet konusu maldaki payı üzerinde tasarrufta bulunamaz (TMK m. 223/2). Bu nedenle “faturası bulunmayan eşya yarı yarıya paylaşılır ya da kura ile dağıtılır” gibi pratik bir kural koymak, küçük tartışmaları baştan önler.

Kendi dosyanızda eşya maddesini kurmak

Eşya paylaşımı küçük gibi görünse de, uzun yıllara yayılan bir evliliğin maddi ve duygusal izlerini taşır. Kimi eşya için değer, kimi için anı ağır basar. Kendi durumunuza uygun listeyi hazırlamak, hangi belgelerin gerektiğini görmek ve maddeyi hâkimin onaylayabileceği şekilde yazmak için büromuzu telefonla arayabilir ya da WhatsApp üzerinden durumunuzu anlatabilirsiniz. İletişim sayfasından bize ulaşabilir, aile hukuku alanındaki çalışmalarımızı da inceleyebilirsiniz.