Protokolde Yazılmayan Mal İçin Boşanma Sonrası Dava Açılabilir mi?

Boşanma kararı verildi, protokol uygulanıyor, aradan altı ay geçti. Sonra bir tapu kaydı, kullanılmayan bir banka hesabı ya da eşin kurduğu bir şirketteki hisse fark ediliyor. Protokolde bunlardan hiç söz edilmemiş. Akla gelen soru: “Bu mal için hâlâ bir hakkım var mı, dava açabilir miyim?”

Kısa cevap: Protokol o malı ve mal rejiminden doğan alacakları düzenlememişse ve içinde bu hakları kapsayan açık bir feragat yoksa, boşanmadan sonra ayrı bir mal rejimi tasfiyesi davası açılabilir. Feragat ifadesi varsa durum, ifadenin kapsamına bağlıdır. Protokolün genel yapısını anlaşmalı boşanma protokolü rehberimizde, mal paylaşımı maddesini ise protokolde mal paylaşımı maddesi yazımızda anlattık.

Boşanma ile mal rejimi neden ayrı hukuki işlemlerdir?

Boşanma, evliliği sona erdirir. Mal rejimi ise eşlerin evlilik süresince biriktirdiği değerlerin kime ait olduğunu ve boşanmada nasıl paylaştırılacağını düzenler. Kanunun öngördüğü ve eşler başka bir rejim seçmemişse uygulanan rejim, edinilmiş mallara katılma rejimidir (TMK m. 202). Bu rejim edinilmiş mallar ile her eşin kişisel mallarını kapsar (TMK m. 218). Edinilmiş mal, evlilik süresince karşılığı verilerek elde edilen değerlerdir (TMK m. 219). Medeni Kanun’un yürürlüğe girdiği tarihten önce evlenmiş eşlerde, bu tarihe kadar tâbi oldukları rejim devam etmiş, bir yıl içinde başka rejim seçilmemişse 1 Ocak 2002’den geçerli olmak üzere yasal rejim seçilmiş sayılmıştır (4722 sayılı Kanun m. 10).

Mahkemece boşanmaya karar verildiğinde mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225/2). Tasfiyede her eş, diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibi olur (TMK m. 236). Artık değer, edinilmiş malların toplamından bunlara ilişkin borçlar çıkarıldıktan sonra kalan miktardır (TMK m. 231). Bu hesabın ayrıntılı işleyişi için boşanmada katılma alacağı kimin lehine çıkar yazımıza bakabilirsiniz.

İşte bu nedenle boşanma protokolü mal rejiminin tasfiyesini kendiliğinden bitirmez. Taraflar protokolde mal rejimine dair ne yazıyorsa, hukuki sonuç o kadardır. Hiçbir şey yazılmamışsa tasfiye hakkı boşanmadan sonra da saklıdır.

Protokolde yazılmayan mal hangi hâllerde dava konusu olur?

Üç farklı durumu ayırmak gerekir.

Protokol mal rejimi konusunda hiç ifade içermiyorsa. Bu en açık durumdur. Mal rejimi tasfiyesi ayrı bir dava ile istenebilir. Protokolün hiçbir yerinde mal rejimine değinilmemiş olması, hakkın ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Protokol bazı malları sayıp diğerlerine değinmiyorsa. Bu hâlde sayılan mallar protokolle düzenlenmiş olur; sayılmayan mallar bakımından ise tasfiye hakkı saklıdır. Burada sayımın “sınırlı” mı yoksa “örnek” mi olduğuna bakılır. Cümle “taraflar aşağıdaki malları paylaşmışlardır” şeklindeyse sayılmayan mal bu paylaşımın dışında kalır. “Taraflar arasındaki tüm mal paylaşımı tamamlanmıştır” gibi geniş bir ifade varsa değerlendirme farklı olur.

Protokol mal rejimi talebinden açıkça vazgeçiyorsa. Bu durumda hukuki sorun, vazgeçmenin kapsamı ve geçerliliğidir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 311, feragat ve kabulün kesin hüküm gibi hukuki sonuç doğurduğunu söyler; ancak irade bozukluğu hâllerinde feragat ve kabulün iptali istenebilir. Eşin malvarlığı hakkında yanlış bilgi vermesi gibi hâller bu çerçevede tartışılabilir; ancak aldatmayı öğrendiğiniz andan itibaren bir yıl içinde bununla bağlı olmadığınızı bildirmezseniz anlaşmayı onamış sayılırsınız (TBK m. 39). Kapsamı geniş ifadelerin nasıl yorumlanacağı için “hiçbir şey talep etmiyoruz” yazarsa haklar biter mi yazımıza bakabilirsiniz.

Kanunda ayrıca, boşanma hâlinde artık değere katılma payını kanundan farklı belirleyen anlaşmaların ancak mal rejimi sözleşmesinde açıkça öngörülmüşse geçerli olacağı yazılıdır (TMK m. 238). Bu hüküm evlilik sırasında önceden yapılan pay değişikliğine ilişkindir; boşanma sırasında hâkimin onayladığı protokoldeki açık feragat ise uygulamada kural olarak bağlayıcı kabul edilmektedir. Bu yüzden tartışma çoğunlukla feragatin geçerliliğinden çok kapsamı üzerinde yoğunlaşır.

Sürenin hesabı: bir yıl mı, on yıl mı?

TMK m. 178’e göre evliliğin boşanma sebebiyle sona ermesinden doğan dava hakları, boşanma hükmünün kesinleşmesinin üzerinden bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Bu hüküm boşanmanın sonucu olarak doğan dava haklarına ilişkindir. Mal rejimi tasfiyesi (katılma alacağı ve değer artış payı) bu bir yıllık süreye tabi değildir; uygulamada genel on yıllık zamanaşımı süresinin (TBK m. 146) uygulandığı kabul edilir.

Yine de “on yıl var, acelem yok” demek isabetli olmaz. Delillerin zaman içinde kaybolması, malların devredilmesi ve değer tespitinin zorlaşması gibi pratik nedenler vardır. Zamanaşımını, ayrıntısıyla boşanma sonrası katılma alacağı için ne kadar süre var yazımızda inceledik.

Eşin malı protokol dışında tutması: eklenecek değerler

Eşler bazen bir malı boşanmadan önce üçüncü bir kişiye devreder. Kanun, böyle devirlere karşı koruma getirmiştir. Mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan, olağan hediyeler dışında yapılan karşılıksız kazandırmalar ve mal rejiminin devamı süresince diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler, edinilmiş mallara değer olarak eklenir (TMK m. 229). Eklenen değerin hesabı için mal rejimi tasfiyesi gerekir.

Mal varlığının belirlenmesi ise ispat sorunudur. Belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden iddiasını ispat etmekle yükümlüdür; ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyette sayılır; bir eşin bütün malları aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir (TMK m. 222). Tapu ve banka kayıtları, şirket ortaklık kayıtları gibi belgeleri dava aşamasında mahkeme aracılığıyla istetmek mümkündür.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: İki eş protokolde ev, araç ve ev eşyasının paylaşımını yazıyor. Mal rejimi için “taraflar mal rejimi bakımından birbirlerinden talepte bulunmayacaktır” cümlesi yok; yalnız bu üç mal sayılmış. Boşanmadan sekiz ay sonra eşlerden biri, evlilik içinde diğer eş adına bir sigorta fonunda biriken tasarruf olduğunu öğreniyor.

Bu durumda sorulacak sorular şunlardır: Fon evlilik süresince çalışma karşılığı edinilmiş bir değer mi? Fonun bu protokolde sayılan mallardan biri mi, yoksa sayılmayan bir değer mi olduğu açık mı? Protokolün başka bir yerinde genel bir feragat var mı? Tasfiye hesabında fon, rejimin sona erdiği tarihteki durumuyla mı hesaba katılır? (TMK m. 228 ve 235, edinilmiş malların sona erme anındaki durumuyla ayrıldığını ve tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katıldığını söyler.) Bu soruların cevapları belgelere göre değişir; belge ve kayıtlar toplanmadan sonuç tahmini yapmak yanlış olur.

Sık yapılan hatalar

• Protokolü mal dökümü çıkarmadan imzalamak. Eşinizin banka hesaplarını, tapu kayıtlarını ve şirket paylarını bilmeden “mallarımızı paylaştık” demek riskli bir yola girmektir. Bu konuda boşanmada mal rejimi nasıl öğrenilir yazımıza bakabilirsiniz.
• Geniş feragat cümlesini kayıtsız kabul etmek. “Tüm mal talepleri” gibi ifadelerin kapsamı protokol hazırlanırken netleştirilmelidir.
• Süreyi beklemek. Dava açmak için son güne kadar beklemek, delil ve malvarlığı kaybı riskini artırır.
• Hangi mahkemeye gidileceğini bilmemek. Mal rejimi tasfiyesinde görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi kurulmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar (4787 sayılı Kanun m. 2, 4). Ayrıntı için mal rejimi tasfiyesinde görevli ve yetkili mahkeme yazısına bakılabilir.

Hangi malvarlığı değerleri tasfiyeye girer?

Protokolde sayılmayan malın dava konusu olabilmesi için önce o malın tasfiyeye girmesi gerekir. Kanun edinilmiş malları örnek vererek sayar: çalışmanın karşılığı olan edinimler, sosyal güvenlik kurumlarının yaptığı ödemeler, çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatlar, kişisel malların gelirleri ve edinilmiş malların yerine geçen değerler (TMK m. 219). Bir eşin adına kayıtlı konut, araç, banka hesabındaki birikim ve şirket payı, bu gruba girebilecek örneklerdir.

Kişisel mallar ise tasfiyenin dışında kalır. Eşin evlenmeden önce sahip olduğu mallar, miras ya da karşılıksız kazanma yoluyla elde edilenler ve manevi tazminat alacakları kişisel maldır (TMK m. 220). Dolayısıyla “protokolde yazılmayan bir mal var” demek tek başına dava hakkı doğurmaz; o malın edinilmiş mal olduğu ve tasfiyeye girdiği de gösterilmelidir. Tasfiyede kişisel mallar ile edinilmiş mallar, mal rejiminin sona erdiği andaki durumlarına göre ayrılır (TMK m. 228).

Dava açmadan önce hangi bilgi toplanır?

Boşanmadan sonra tasfiye davası düşünen kişi için hazırlık, davanın seyrini etkiler. Şu bilgi ve belgeler işe yarar.

• Boşanma kararı ve protokolün tam metni, kesinleşme şerhiyle birlikte.
• Mal rejiminin sona erdiği tarih; boşanmada rejim dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225/2).
• Aranan malın tapu, araç, hesap veya ortaklık kaydı. Bu kayıtlar çoğu zaman mahkeme aracılığıyla ilgili kurumlardan istenir.
• Malın evlilik içinde nasıl edinildiğini gösteren belgeler: banka dekontları, maaş kayıtları, satış sözleşmeleri.
• Varsa eşin malı devrettiğine dair işlemler, çünkü karşılıksız kazandırmalar ve alacağı azaltma kastıyla yapılan devirler hesaba eklenir (TMK m. 229).

Mal rejiminin sona erdiği sırada mevcut olan edinilmiş mallar tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır; hesapta eklenecek olanların değeri ise malın devredildiği tarih esas alınarak hesaplanır (TMK m. 235). Bu iki ayrı tarih esası, aynı malın farklı hesap sonuçları doğurabileceği anlamına gelir.

Üçüncü kişiye devredilmiş mallar

Eşin malı üçüncü bir kişiye devretmiş olması, davayı sonlandırmaz. Tasfiye sırasında borçlu eşin malvarlığı katılma alacağını karşılamıyorsa, alacaklı eş edinilmiş mallara eklenmesi gereken karşılıksız kazandırmaları bunlardan yararlanan üçüncü kişilerden, eksik kalan miktarla sınırlı olarak isteyebilir (TMK m. 241). Bu dava için kanun kısa bir süre öngörmüştür: alacaklı eşin haklarının zedelendiğini öğrendiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde mal rejiminin sona ermesinin üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkı düşer. Yani üçüncü kişiye karşı dava hakkı, eşe karşı olandan çok daha kısa sürelere bağlıdır; bu nedenle öğrenmenin üzerinden zaman geçirmemek gerekir.

Protokolü sonradan değerlendirmek için ne gerekir?

Boşanma sonrası dava açılıp açılamayacağını anlamak için üç belge gerekir: kesinleşmiş boşanma kararı ve protokolün tam metni, malın evlilik süresindeki kayıtları (tapu, banka, şirket, araç) ve malın nasıl edinildiğini gösteren belgeler. Bunlar elinizdeyse durumu birlikte değerlendirmek kolaylaşır. Dosyanızdaki ifadenin ne anlama geldiğini ve süreleri öğrenmek için büromuzu telefonla arayabilir ya da WhatsApp üzerinden durumunuzu yazabilirsiniz. İletişim sayfasından bize ulaşabilir, aile hukuku alanındaki çalışmalarımızı da inceleyebilirsiniz.