Boşanmada Katılma Alacağı Kimin Lehine Çıkar? Karşılıklı Alacakların Takası

İki eşin de adına mal kayıtlıysa ve boşanma geliyorsa, “katılma alacağını kim kime ödeyecek?” sorusu ilk akla gelen sorudur. Cevap iki adımda bulunur. Önce her eşin artık değeri ayrı ayrı hesaplanır. Sonra her eş, diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde hak kazanır ve bu iki alacak birbirinden mahsup edilir. Net sonuçta yalnızca fark ödenir; farkın çıktığı yön de artık değeri daha yüksek olan eşten düşük olan eşe doğrudur.

Önce iki ayrı hesap yapılır

Katılma alacağının hesabı iki eşe bir ortak havuz gibi bakmaz. TMK m. 231/1’e göre artık değer, eklenmeden ve denkleştirmeden elde edilen miktarlar da dahil olmak üzere, her eşin edinilmiş mallarının toplam değerinden bu mallara ilişkin borçlar çıkarıldıktan sonra kalan miktardır. Yani her eş için ayrı ayrı bir artık değer bulunur. Evlilik süresince çalışarak, birikim yaparak, kira geliri sağlayarak edinilen mallar bu hesaba girer; kişisel mallar girmez (TMK m. 219 ve 220).

Bu ayırım hesabın ilk sınavıdır. Miras kalan ev, evlenmeden önce alınmış araç ya da manevi tazminat alacağı artık değere dahil olmaz. Bir malın kişisel mal olduğunu ispat etme yükü, bunu ileri süren eşe düşer; aksi ispat edilinceye kadar bütün mallar edinilmiş mal sayılır (TMK m. 222). Bunun ayrıntısı için boşanmada kişisel mallar makalesine bakabilirsiniz.

Kanunun takas kuralı: her eş diğerinin artık değerinin yarısına hak sahibidir

Hesap tamamlandığında TMK m. 236/1 devreye girer: her eş veya mirasçıları, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur, alacaklar takas edilir. Burada iki sonuç doğar. Birincisi, yarı pay kuralı iki yönlüdür; kimin kimden alacaklı olacağı yalnızca artık değerlerin büyüklüğüne bağlıdır. İkincisi, takas kanunun kendi emridir; eşlerin ayrı ayrı ödeme yapması gerekmez, fark ödenir.

Bunu şöyle düşünün: ben sizin artık değerinizin yarısına, siz benim artık değerimin yarısına hak sahibiyiz. İki alacak da gerçektir, ama biri diğerini ortadan kaldırır ve geriye kalan fark gerçek borç olur. Bu fark, iki artık değerin farkının yarısına eşittir. Basit bir formül gibi görünse de gerçek dosyada pek çok kalem hesaba katılır; formülün sonucu ise aynıdır.

Sayısal örnekle takas

Varsayımsal bir örnek düşünelim. Burada tutarlar gerçek para değil, hesabı göstermek için seçilmiş ölçülerdir. Selin ve Kerem’in mal rejimi dava tarihinde sona ermiş olsun.

• Selin’in edinilmiş mallarının toplam değeri kırk birim, bu mallara ilişkin borçları on birim. Artık değeri otuz birim.
• Kerem’in edinilmiş mallarının toplam değeri yirmi beş birim, bu mallara ilişkin borçları yedi birim. Artık değeri on sekiz birim.

Selin, Kerem’in artık değerinin yarısı olan dokuz birim üzerinde hak sahibidir. Kerem de Selin’in artık değerinin yarısı olan on beş birim üzerinde hak sahibidir. İki alacak takas edilir: on beş eksi dokuz, altı birim. Net olarak Kerem, Selin’den altı birim alacaklı olur. Selin’in artık değeri daha yüksek olduğu için net borçlu taraf odur; ama Kerem’e on beş birim ödemesi gerekmez, sadece farkı öder.

Bu örnek hesabın şemasını gösterir. Gerçek dosyada borçların hangi kesime ait olduğu, eklenecek değerler, değer artış payı ve denkleştirme kalemleri sonucu değiştirebilir.

Hangi etkenler alacaklı eşi belirler?

Net alacak, artık değeri düşük kalan eşin lehine çıkar; bu eş, her zaman daha az kazanan eş olmak zorunda da değildir. Bu nedenle şu etkenler sonucu belirler:

• Borçlar. Borç, ilişkin olduğu mal kesimini yükümlülük altına sokar; hangi kesime ait olduğu anlaşılamayan borç edinilmiş mallara ilişkin sayılır (TMK m. 230/2). Edinilmiş mallara yönelik borcu fazla olan eşin artık değeri düşer. Bu konuya artık değerde borçların düşülmesi makalesinde ayrıca değiniyoruz.
• Eklenecek değerler. Bir eşin mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan yaptığı olağan olmayan karşılıksız kazandırmalar ve diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yaptığı devirler edinilmiş mallara değer olarak eklenir (TMK m. 229). Bu eklemeler artık değeri yükseltir ve alacağın yönünü değiştirebilir. Ayrıntı için mal kaçırma ve eklenecek değerler makalesine bakabilirsiniz.
• Değerleme. Mevcut mallar tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır, eklenecek mallar ise devir tarihindeki değerleriyle (TMK m. 235). Değer tespitindeki küçük farklar bile takas sonucunu etkiler.
• Mal rejimi sözleşmesi ve boşanma sebebi. Eşler farklı bir pay oranı kararlaştırmışsa o oran uygulanır (TMK m. 237); boşanmada bunun için sözleşmede bu hâlin açıkça öngörülmesi gerekir (TMK m. 238). Zina veya hayata kast nedeniyle boşanmada ise hâkim kusurlu eşin payını hakkaniyete uygun olarak azaltabilir veya kaldırabilir (TMK m. 236/2).

Hesap hangi sırayla yapılır?

Mahkemenin ya da bilirkişinin işi, bu hesabı bir sıraya oturtmaktır. Önce her eşin malları ve borçları dökülür; mallar kişisel ve edinilmiş olarak ayrılır. Sonra edinilmiş mallara, kanunun saydığı eklenecek değerler katılır ve kişisel mallarla edinilmiş mallar arasındaki denkleştirmeler yapılır (TMK m. 229, 230). Ardından edinilmiş mallar için tasfiye anındaki değerler belirlenir ve bu mallara ilişkin borçlar düşülür. Bu noktada her eş için bir artık değer çıkar. Son aşamada artık değerlerin yarıları alacak olarak karşılıklı yazılır ve takas edilir.

Bu sıranın önemi şudur: takas, hesabın başında değil sonundadır. Önce her eşin artık değeri doğru bulunmadan yarı pay hesabına geçilirse, hata iki alacağa da yansır ve takastan çıkan fark yanlış olur. Uyuşmazlık da çoğunlukla bu ara hesaplarda çıkar: bir malın kişisel mı edinilmiş mi sayılacağı, bir borcun hangi kesime ait olacağı, bir malın değeri.

Tek taraflı artık değer: örnek

Yukarıdaki örnekte iki eşin de artık değeri vardı. Çok sık görülen bir diğer durumu da düşünelim. Varsayımsal olarak Deniz yıllarca çalışmış ve edinilmiş mal biriktirmiş; eşi Ali ise evlilik süresince çalışmamış, edinilmiş malı oluşmamıştır. Ali’nin artık değeri sıfırdır. Bu durumda Deniz’in Ali’nin artık değerinin yarısı üzerinde hakkı yoktur, çünkü yarısı alınacak bir artık değer yoktur. Ali ise Deniz’in artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibi olur. Takas edilecek karşı alacak olmadığı için Ali’nin alacağı doğrudan ödenir. Bu çıkarım, evde çocuk bakan ya da ev işlerini üstlenen eşin neden mal paylaşımından yararlandığını da açıklar; çalışmayan eşin katılma alacağı konusunu ayrıca ele aldık.

Bu örnekte de, hesapta dikkat edilecek nokta şudur: Deniz’in artık değerinden sayılan malların hangisi kişisel mal olduğu için dışarıda kalır? Deniz’e miras kalan bir ev ya da evlenmeden önce aldığı bir araç varsa bunlar artık değere girmez. İspat yükü ise kişisel mal olduğunu söyleyen tarafa aittir.

Eşlerden biri ölürse ya da mirasçılar varsa

TMK m. 236 artık değere katılma hakkının eşe olduğu kadar “mirasçılara” da ait olduğunu söyler. Mal rejimi eşlerden birinin ölümüyle de sona erer (TMK m. 225/1). Boşanma davası sürerken eşlerden biri ölürse mal rejimi ölümle sona erer; bu durumda hesabın ayrıntıları ayrı bir konudur. Bilmeniz gereken, kanunun artık değere katılma hakkını mirasçılara da tanımış olmasıdır.

Tasfiye tarihi ve mal kesimlerinin ayrılması

Mal rejimi, boşanmaya karar verilmesi hâlinde dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225/2). Kişisel mallarla edinilmiş mallar rejimin sona ermesi anındaki durumlarına göre ayrılır (TMK m. 228). Dava tarihinden sonra eşlerden birinin elde ettiği kazanç bu hesabın dışında kalır. Hesaplama zorlaşınca bilirkişiye gidilmesi sık yaşanır; değerleme konusundaki ilkeler için mal paylaşımı davasında bilirkişi ve değerleme makalesi yararlı olur.

İki tarafın da alacağı varsa dava nasıl kurulur?

Her iki eşin de artık değeri varsa, iki taraf da diğerinden alacak iddia edebilir. Hâkim talep sonuçlarıyla bağlı olduğu için (HMK m. 26), davalı eş kendi alacağı için lehine hüküm istiyorsa bunu karşı dava ya da ayrı bir davayla talep etmelidir; yalnız savunmada değinmek yetmez. Takas ise hesabın sonunda yapılır. Alacak iddia eden eşin dilekçesinde karşı tarafın artık değerini oluşturan kalemleri olabildiğince açık göstermesi, bilirkişi incelemesini kolaylaştırır. Bu yüzden eşin gizlediği ya da devrettiği malların araştırılması dava stratejisinin merkezindedir.

Hesap çıkarken yapılan sık hata, yalnızca bir eşin malvarlığına bakıp “bana alacak çıkar” sonucuna varmaktır. Oysa eşinizin de sizin artık değerinizin yarısı üzerinde hakkı olduğunu unutmak, beklenmedik bir borçla karşılaşmanıza neden olabilir.

Ödemenin zamanı ve biçimi ayrı konu

Bu makale alacağın kimin lehine çıktığını anlatır. Alacağın ne zaman, nasıl ve faizle ödeneceği ayrı sorulardır. Bu sorular için katılma alacağı hemen ödenmek zorunda mı ve katılma alacağı aynen mi parayla mı ödenir makalelerine bakabilirsiniz. Hesaplamanın genel yöntemi için katılma alacağı nasıl hesaplanır yazısı da yardımcı olur; rejimin temelini edinilmiş mallara katılma rejimi makalesinde bulabilirsiniz.

Kendi dosyanızda alacağın yönünü anlamak için

Alacağın yönü, borçların hangi kesime ait olduğuna, malların değerine ve eklenecek kalemlere göre değişir. Sizin dosyanızda hangi eşin net alacaklı çıkacağı belgelere bakmadan söylenemez. Durumunuzu telefonla anlatabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz; ilgili bilgiler iletişim sayfasındadır. Çalışma alanımız hakkında aile hukuku sayfasından bilgi alabilirsiniz.