Boşanmada Ebeveyn Yabancılaştırması Nedir? Çocuğun Diğer Ebeveyni Reddetmesi

Çocuğun bir gün birdenbire babasını ya da annesini görmek istemediğini söylemesi, boşanmış ebeveynlerin yaşadığı en ağır anlardan biridir. Peşinden akla hemen şu soru gelir: Çocuk mu böyle düşünüyor, yoksa biri onu bu noktaya mı getirdi? Gündelik dilde buna “ebeveyn yabancılaştırması” deniyor. Bu terim Türk Medeni Kanunu’nda geçmez; ama kanunun çocuk ve kişisel ilişki hükümleri, aynı davranışları farklı adlarla ele alır ve sonuç bağlar. Neyin hukuken değer taşıdığını bilmek, hem haksız suçlamalardan hem de sessiz kalıp hak kaybetmekten korur.

Kavramın hukuktaki yeri

“Yabancılaştırma”, çocuğun diğer ebeveyne karşı olumsuz duygular beslemesine yönelik sistemli bir tutumu anlatmak için kullanılan günlük bir ifadedir. Medeni Kanun’da böyle bir madde başlığı, tanım ya da özel bir yaptırım yoktur. Hukukçunun işi, anlatılan olayları kanunda karşılığı olan kurallara oturtmaktır. Burada üç kural öne çıkar: kişisel ilişki hakkı (TMK m. 323), bu hakkın sınırları ve ebeveynlerin birbirlerine karşı yükümlülükleri (TMK m. 324) ve boşanma kararında hâkimin çocukla ilgili düzenleme yapma görevi (TMK m. 182).

Bu nedenle bir dilekçede “karşı taraf çocuğumu bana yabancılaştırıyor” cümlesi tek başına bir şey ifade etmez. Hâkimin bakacağı soru şudur: Hangi somut davranış, hangi tarihte, çocuğun diğer ebeveynle ilişkisini nasıl zedeledi?

TMK m. 324 ne söylüyor?

Madde, ana ve babadan her birinin, diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten ve çocuğun eğitilmesi ile yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlü olduğunu yazar (TMK m. 324/1). Yani bu bir nezaket kuralı değil, kanundan doğan bir borçtur ve hem velayet sahibini hem de görüşme hakkı olanı bağlar.

İkinci fıkra sonuçları sayar. Kişisel ilişki yüzünden çocuğun huzuru tehlikeye girerse, ana ve baba haklarını yükümlülüklerine aykırı kullanırsa, çocukla ciddi biçimde ilgilenmezse ya da başka önemli sebepler varsa, kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kendisinden alınabilir. Madde iki yönlüdür: Çocuğu diğer ebeveynden uzak tutan taraf da, çocuğu manipüle ederek yanına çekmeye çalışan görüşme sahibi de bu hükmün kapsamına girebilir.

Üçüncü fıkra 2021’de 7343 sayılı Kanunla eklendi. Velayet kendisine bırakılan ana ya da baba kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. Bu husus, kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir. Boşanma kararlarında da aynı ihtar yer alır (TMK m. 182/2).

Davranışlar nasıl somutlaşır?

Kanun örnek saymaz, ama dosyalarda tartışılan tablo kabaca şöyledir: Görüşme günü çocuğun hasta olduğunun ya da bir etkinliği bulunduğunun sürekli bildirilmesi, çocuğun telefonla aranmasının engellenmesi, diğer ebeveyn hakkında çocuğun yanında olumsuz konuşulması, çocuğun okul ve sağlık bilgilerinin saklanması, görüşmeye gönderilen çocuğa “gitmek zorunda değilsin” ya da “orada seni sevmiyorlar” gibi cümlelerin kurulması.

Bunların her biri kendi başına hukuki bir sonuç doğurmayabilir. Hâkim sıklığa, süreye ve çocuk üzerindeki etkiye bakar. Tek bir kaçırılan hafta sonu ile aylarca süren bir engelleme aynı ağırlıkta değerlendirilmez.

Çocuğun reddi ile yabancılaştırma aynı şey mi?

Hayır, ve en sık karıştırılan nokta budur. Çocuğun bir ebeveyni görmek istememesinin pek çok nedeni olabilir: yaşadığı bir korku, ebeveynin ilgisizliği, görüşmelerde yaşanan olumsuz deneyimler, yeni partnerin varlığı, gelişim dönemine bağlı geçici tepkiler ya da gerçekten yönlendirme. Bu nedenle çocuğun “istemiyorum” demesi, karşı tarafın yabancılaştırdığını kanıtlamaz; aksine, reddi her zaman diğer ebeveynin eliyle açıklamak da haksız bir yoruma yol açabilir.

Hâkim bu ayrımı tek başına yapmakta zorlanabilir; bu nedenle dosyada pedagog, psikolog veya sosyal çalışmacı incelemesi istenir; çocukla ve ebeveynlerle ayrı ayrı görüşülür. Teslim ve görüşme kararlarının uygulanmasında da psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı gibi uzmanlar görev alır, çocuğun üstün yararı esas tutulur (5395 sayılı Kanun m. 41/A). İncelemeye nasıl hazırlanılacağı için pedagog ve psikolog görüşmesine hazırlık yazımıza bakabilirsiniz.

Hangi yollar var?

Görüşmeyi engellenen ebeveynin önünde birkaç yol bulunur ve bunlar birbirini dışlamaz.

İlk yol, mevcut karar varsa onun uygulanmasını istemektir. Kişisel ilişki kararları, adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğü aracılığıyla yerine getirilir; hak sahibi müdürlüğe başvurur; müdürlük önce yükümlüyle irtibata geçer, sonuç alınamazsa yükümlüye teslim emri gönderir (5395 sayılı Kanun m. 41/C). Teslim emrine aykırı hareket eden ya da emrin yerine getirilmesini engelleyen kişi hakkında, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsi öngörülür (5395 sayılı Kanun m. 41/F). Ayrıntı için çocuk teslimine ve görüşme kararına uymamanın sonuçları başlıklı yazımız yardımcı olur.

İkinci yol, düzenlemenin değiştirilmesidir. Yeni olgular zorunlu kılıyorsa hâkim re’sen veya ana babadan birinin isteği üzerine gerekli önlemleri alır (TMK m. 183). Burada amaç cezalandırma değil, çocuğun menfaatini koruyacak düzeni kurmaktır.

Üçüncü yol velayetin değiştirilmesidir. TMK m. 324/3 bu olasılığı açıkça tanır; ama yalnızca çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla. Çocuğun yerleşik düzeninin bozulması da bir menfaat meselesi olduğu için, bu tür talepler özenle gerekçelendirilir. Genel çerçeve için velayet değişikliği davası yazımıza göz atın.

Dördüncü yol, çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğünde hâkimin uygun önlemleri almasıdır; ana ve baba duruma çare bulamıyor ya da buna güçleri yetmiyorsa bu önlemler gündeme gelir (TMK m. 346). Bu yol, yabancılaştırma tablosu çocukta ciddi bir zarar doğurduğunda anlam kazanır.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Boşanma kararında baba ile çocuk arasında iki haftada bir hafta sonu görüşme düzenlenmiş. Anne son birkaç aydır her görüşme günü çocuğun rahatsız olduğunu bildiriyor, babanın telefonlarını açmıyor. Çocuk da babasıyla görüşmeyi “gitmek istemiyorum” diye reddetmeye başlıyor.

Burada baba hemen yabancılaştırma iddiasıyla dava açabilir, ama dosyanın gücü başka şeylere bağlıdır: Rahatsızlıkların doktor raporuyla belgelenip belgelenmediği, çocuğun okulda ve ilişkilerinde nasıl göründüğü, ret öncesindeki dönemde babayla ilişkinin niteliği, anne ile babanın birbirlerine yazdığı mesajlar. Annenin tarafı ise çocuğun reddinin babanın tutumundan ya da yaşanan bir olaydan kaynaklandığını gösterebilir. Hangi tarafın haklı çıkacağını bu bilgiler olmadan söylemek mümkün değildir; hâkim uzman raporunu da değerlendirerek karar verir.

Sık yapılan hatalar

Kendi çocuğuyla görüşemeyen ebeveynlerin yaptığı hataların başında, öfkeyle çocuğun huzurunu bozmak gelir: okul çıkışında çocuğu zorla almaya çalışmak, çocuğun yanında karşı tarafı suçlamak, çocuğa mesaj yağdırmak. Bunlar hem çocuğu daha da uzaklaştırır hem de dosyada aleyhe delil olur.

Bir diğer hata, delil toplamayı geciktirmektir. Görüşmenin engellendiği her günün tarihi, saati ve karşı tarafın verdiği gerekçe not edilmeli; yazışmalar saklanmalı; mümkünse müdürlüğe başvurulmalıdır. Not almayı kini büyütmek için değil, hâkime tutarlı ve sakin bir tablo sunmak için yapın.

Üçüncü hata, her reddi karşı tarafa yüklemektir. Çocuğun gerçek bir korkusu ya da ihtiyacı olabilir; dinlemeden kestirip atan taraf, uzman görüşmesinde de bu yaklaşımıyla görünür hâle gelir. Çocuğun kendi sesini nasıl duyurduğu hakkında çocukla şahsi ilişki kurulması yazımız ek bilgi verir.

Karşı taraftan suçlama gelirse

Bazen ebeveyn, yabancılaştırma iddiasıyla karşılaşan taraf olur. Çocuğa yönelik bir koruma kaygısı taşıyorsanız, bunu hâkime açıkça anlatmak ve uzman incelemesine açık olmak savunmanızın en sağlam parçasıdır. Çocuk için gerçek bir tehlike varsa kişisel ilişkinin kısıtlı biçimde yürütülmesi de talep edilebilir; ayrıntı gözetimli görüşme yazımızda anlatılıyor.

Bu noktada ilke şudur: Kanun, diğer ebeveynin çocukla ilişkisini korumayı bir yükümlülük sayar. Çocuğu yalnızca kendi tarafına çekmek, hukuken de hedeflenen sonuç olmaz.

Süreç içinde zamanın rolü

Bu tür dosyalarda zaman çoğu kez belirleyicidir. Görüşmeler uzun süre kesintiye uğradığında çocuk ile görüşme hakkı olan ebeveyn arasındaki bağ zayıflar, çocuk da yeni duruma alışır. Bu nedenle engellemeyi fark eden ebeveynin ilk haftalarda harekete geçmesi, hem delillerin taze kalması hem de çocuğun diğer ebeveynle bağının korunması bakımından önem taşır. Öte yandan aceleyle verilmiş bir dilekçe, eksik belgeyle hazırlanırsa hâkimde tek taraflı bir izlenim bırakabilir. Hızlı davranmakla düzenli hazırlanmak arasındaki dengeyi kurmak gerekir.

Karşı taraf başka bir şehre taşınmışsa tablo daha da karmaşıklaşır; kararların yerine getirilmesinde çocuğun yerleşim yeri müdürlüğü yetkilidir (5395 sayılı Kanun m. 41/A). Çocuk yurt dışına götürülmüşse müdürlük yolu yetmez; uluslararası çocuk kaçırmaya ilişkin kurallar ayrıca değerlendirilir. Çocuğun yerleşim yeri değişirse dosya ilgili yer müdürlüğüne gönderilir (5395 sayılı Kanun m. 41/C).

Çocuğun menfaati ölçüsü

Bütün bu yollar aynı ölçüye dayanır: çocuğun menfaati. Hâkim, velayeti kendisine verilmeyen eşin çocukla kişisel ilişkisini düzenlerken özellikle çocuğun sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararlarını esas alır (TMK m. 182/3). Çocuğun yaşı, bağlandığı kişiler, okulu, mahalle ve çevresi bu tartının parçalarıdır. Bu yüzden aynı davranış iki ayrı dosyada farklı sonuç doğurabilir.

Kendi dosyanızda atabileceğiniz adımlar

Sorun yaşıyorsanız önce elinizdeki karara bakın: görüşme günleri, saatleri ve teslim yeri açık yazılmış mı, kararda velayetin değiştirilebileceğine dair ihtar var mı? Sonra yaşadıklarınızı tarih sırasıyla yazın; tanık, yazışma ve doktor ya da okul kayıtlarını ekleyin. Ardından yapılacak şeyin müdürlük aracılığıyla kararın uygulanmasını istemek mi, düzenlemenin değiştirilmesi mi, yoksa daha geniş bir velayet tartışması mı olduğunu belirleyin. Bu seçim dosyanıza özgüdür.

Çocuğunuzla ilişkinizin kopma noktasına geldiğini düşünüyorsanız, buradaki genel bilginin yetmeyeceği açık. Durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilir, kararınızı ve elinizdeki belgeleri birlikte gözden geçirebiliriz. İletişim sayfasından bize ulaşabilir, büronun aile hukuku alanındaki çalışmalarına göz atabilirsiniz. Hiçbir sonuç önceden vaat edilemez; ama neyin ispatlanabilir olduğunu ve hangi yolun daha makul göründüğünü birlikte netleştirmek mümkündür.