Boşanmada Erkek Çocuk Sahibi Olmak İçin Eşe Baskı Yapılması Kusur Sayılır mı?

Bir bebeğin cinsiyetini ne anne seçer ne baba. Yine de bazı evlerde doğum odasından çıkan haber, kutlamadan çok hayal kırıklığıyla karşılanır: “Yine kız”, “ailenin soyu devam etmeyecek”, “ikinci çocuğu erkek yapmazsan sonuçlarına katlanırsın.” Böyle sözlerle yaşayan eş, yalnızca incinmekle kalmaz; hukuk açısından da korunmaya muhtaç bir durumdadır. Cevap net olarak şudur: Çocuğun cinsiyeti nedeniyle yapılan baskı, aşağılama ve suçlama kendi başına kanunda ayrı bir boşanma sebebi olarak yazılı değildir, ama boşanma sebeplerinin içinde ve kusur değerlendirmesinde ciddi bir ağırlık taşıyabilir.

Bu Baskı Hukuken Neye Karşılık Gelir?

Baskının biçimine göre dört ayrı hukuki başlık gündeme gelir:

• Ağır derecede onur kırıcı davranış (TMK m. 162): Eşlerden her biri, diğeri tarafından kendisine pek kötü davranılması ya da ağır derecede onur kırıcı bir davranışta bulunulması sebebiyle boşanma davası açabilir. Çocuğun cinsiyeti nedeniyle sürekli aşağılanmak, kişinin “doğurgan bir araç” gibi görülmesi ve toplum önünde küçük düşürülmesi bu madde kapsamında anlatılabilir.
• Evlilik birliğinin temelinden sarsılması (TMK m. 166/1): Ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmış evlilikte eşlerden her biri boşanma davası açabilir. Bu sebep, baskının tek tek olaylara sığmayan toplam etkisini anlatmak için uygundur.
• Kişilik hakkına saldırı (TMK m. 24 ve 25): Hukuka aykırı olarak kişilik hakkına saldırılan kimse, hâkimden saldırıda bulunanlara karşı korunmasını isteyebilir. Aşağılayıcı söz ve davranışlar bu çerçevede de ele alınabilir.
• 6284 sayılı Kanun kapsamında şiddet: Kanun, şiddeti fiziksel, cinsel, psikolojik, sözlü veya ekonomik her türlü tutum ve davranışı kapsayacak biçimde tanımlar (m. 2). Sürekli hakaret, tehdit ve baskı psikolojik şiddet olarak koruma talebine konu olabilir.

Her bir başlığın koşulları ve süreleri farklıdır; bu nedenle dilekçeyi hazırlarken olayların hangi başlıkta anlatılacağı özenle seçilmelidir. Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış nedeniyle boşanma yazısı bu sebebin ayrıntılarını verir.

Süre: Altı Ay Kuralını Atlamayın

Ağır derecede onur kırıcı davranış sebebinde dava hakkı, boşanma sebebini öğrenmeden başlayarak altı ay ve her hâlde bu sebebin doğumunun üzerinden beş yıl geçmekle düşer; affeden eşin dava hakkı yoktur (TMK m. 162). Baskı yıllarca, tekrarlayan olaylarla sürmüşse, hangi olayın süreyi başlattığı tartışma konusu olabilir. Bu yüzden olayları tarih sırasıyla yazmak ve son olayın tarihini netleştirmek yararlıdır. Ayrıca “büyütme, geçer” diyerek baskıya katlanmak ve ardından barışmak, karşı tarafın af savunmasına zemin hazırlayabilir. Evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebi için ise kanun ayrı bir hak düşürücü süre öngörmemiştir.

Baskıyı Eşin Ailesi Yapıyorsa

Gerçek hayatta baskı çoğunlukla eşten ziyade onun ailesinden gelir: kayınvalidenin sürekli suçlaması, kayınpederin “erkek torun” ısrarı ya da görümcenin aşağılayıcı sözleri. Bu durumda kusur kime yüklenir?

Kusur, kural olarak kişinin kendi davranışına dayanır. Ancak kanun eşlere birbirine yardımcı olma yükümlülüğü yükler ve eşlerin birlikte yaşamak, birbirine sadık kalmak ve yardımcı olmak zorunda olduğunu söyler (TMK m. 185). Eşiniz ailesinin baskısını biliyorsa ve bunu durdurmuyor, hatta “annem haklı” diyerek destekliyorsa, kendi tutumu kusur olarak değerlendirilebilir. Eşin sizi savunması, aileye sınır koyması ya da sizi bu ortamdan koruması gibi davranışlar ise kusur değerlendirmesinde olumlu bir unsur olarak görülebilir. Konuyla bağlantılı olarak eş ailesinin kötü davranışı ve eşin sessiz kalması yazısına göz atabilirsiniz.

Tazminat: Kimden, Ne Zaman?

Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat olarak uygun miktarda bir para ödenmesini isteyebilir (TMK m. 174/2). Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf da kusurlu taraftan maddi tazminat isteyebilir (TMK m. 174/1). Bu tazminatlar eşten istenir; eşin ailesi üyelerinden ise kişilik hakkının zedelenmesi nedeniyle haksız fiil hükümlerine dayanan ayrı bir dava yoluyla manevi tazminat istenebilir (TBK m. 58). Tazminatın ölçüsünü belirleyen etkenleri boşanmada manevi tazminat yazısında bulabilirsiniz.

Kusurun dağılımı yalnızca manevi tazminatı değil, nafakayı da etkiler. Yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer taraftan malî gücü oranında nafaka isteyebilir (TMK m. 175). Karşılıklı kusur iddialarında tablonun nasıl okunduğunu eşit kusurlu eşin tazminat ve nafaka hakkı yazısında bulabilirsiniz.

Şiddet Boyutuna Ulaşırsa: 6284 Sayılı Kanun

Baskı sözlü hakaretle sınırlı kalmayıp tehdit, itip kakma, evden kovma ya da fiziksel şiddete dönüşebilir. Bu durumda 6284 sayılı Kanun devreye girer. Hâkim, şiddet uygulayan hakkında şiddet mağduruna yönelik tehdit, hakaret, aşağılama veya küçük düşürmeyi içeren söz ve davranışlarda bulunmaması, müşterek konuttan uzaklaştırılması ve korunan kişiye yaklaşmaması gibi tedbirlere karar verebilir (m. 5). Evli olan koruma talep eden kişi için müşterek yerleşim yerinden ayrı yerleşim yeri belirlenmesi de mümkündür (m. 4). Koruyucu tedbir kararı verilebilmesi için şiddetin uygulandığına dair delil veya belge aranmaz; önleyici tedbir kararı da geciktirilmeksizin verilir (m. 8/3). Başvuru süreci için 6284 koruma kararı nasıl alınır yazısına bakabilirsiniz.

Dava Sürerken Neler İstenebilir?

Baskı altında yaşamaya devam etmek zorunda değilsiniz. Ortak hayat sebebiyle kişiliği, ekonomik güvenliği veya ailenin huzuru ciddi biçimde tehlikeye düşen eş, bu durum sürdüğü sürece ayrı yaşama hakkına sahiptir (TMK m. 197). Boşanma davası açıldığında hâkim, barınma ve geçim ile çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m. 169). Çocuk konusunda hâkim, boşanma kararında ana ve babanın haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenler; velayeti kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m. 182). Geçici önlemler için boşanma davasında geçici önlemler yazısını okuyabilirsiniz.

Çocuk Doğduktan Sonra İlgisizlik ve Bakım Yükümlülüğü

Bazı evlerde baskı, doğumdan sonra çocuğa ve anneye yönelik ilgisizlik olarak sürer. Kanun burada nettir: Çocuğun bakımı, eğitimi ve korunması için gerekli giderler ana ve baba tarafından karşılanır (TMK m. 327); çocuğun cinsiyeti bu yükümlülüğü değiştirmez. Aile hukukundan doğan bakım, eğitim veya destek olma yükümlülüğünü yerine getirmeyen kişi ise şikâyet üzerine üç aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla karşılaşabilir (TCK m. 233/1). Çocuğa bakan ebeveyn bu nedenle hem boşanma davasında hem de gerektiğinde ayrı bir nafaka talebiyle destek isteyebilir. İştirak nafakasının işleyişi için iştirak nafakası nedir yazısı yol gösterir.

Baskı, bir sonraki gebeliği zorlama noktasına geldiyse mesele yalnızca duygusal bir tartışma olmaktan çıkar; eşler arasında zorlama ve cinsel baskı niteliği taşıyan davranışlar ayrıca ağır bir ihlal olarak ele alınır. Bu konuya evlilik içi cinsel zorlama ve TMK 162 yazısında ayrıca değiniyoruz.

Kanıtlar: Baskı Evin İçinde Yaşanır

Bu tür baskı çoğunlukla tanıksız yaşandığı için ispat zordur. Yine de birkaç kaynak işe yarar: Eşin ve ailesinin yazılı mesajları, çocuğun doğumu sonrasında hastanede ya da evde yaşananları gören yakınlar, doktor veya psikolog kayıtları, aile içi şiddet nedeniyle yapılan başvurular. Hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller, mahkeme tarafından bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz (HMK m. 189/2); bu yüzden eşinizin telefonuna izinsiz girerek mesaj çekmek yerine, size gönderilen mesajları saklamak daha doğru yoldur. Delil sınırları için boşanmada mesaj ve ses kaydı delil olur mu yazısına bakabilirsiniz.

Varsayımsal Bir Örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Bir kadın iki kızı olduktan sonra eşinin ve kayınvalidesinin “erkek evlat” için baskısına maruz kalıyor. Eşi, “üçüncü çocukta erkek olmazsa evden gidersin” diyor. Kadın bir süre sustuktan sonra durumu kendi ailesine anlatıyor. Hâkimin tartacağı noktalar şunlardır: Baskı ne kadar süredir devam ediyor ve kadın bunu ne zaman fark etti? Eşin tutumu bizzat uyguladığı baskı mı, yoksa ailesine sessiz kalmak mı? Mesaj ya da tanıkla desteklenen olaylar var mı? Altı aylık süre içinde dava açıldı mı? Çocuklar bu ortamdan nasıl etkileniyor? Bu soruların cevabı, kusur dağılımını ve tazminat taleplerini belirler; önceden tahmin yürütmek doğru olmaz.

Sık Yapılan Hatalar

• Baskıyı “gelenek” diye normalleştirmek. Bu, hem süreyi hem de af savunmasını riske atar.
• Çocuğu çatışmanın içine çekmek. Çocuğu taraf olarak kullanmak ona zarar verir ve dosyanızı zayıflatabilir.
• Mesaj ve yazışmaları silmek. Baskı çoğu zaman yazıyla da yapılır; bu kayıtlar ispat açısından değerlidir.
• Dilekçeyi yalnızca bir olaya dayandırmak. Sürekli bir tutumu anlatmak için olayları tarih sırasıyla ve belgelerle yazmak gerekir.
• Kendi sağlığınızı ihmal etmek. Baskı altında yaşayan kişinin psikolojik destek alması hem iyileşme hem de kayıt bakımından yararlıdır.

Durumunuz İçin Bir Başlangıç Noktası

Kendi yaşadığınız baskının hangi hukuki başlıkta değerlendirileceği, olayların ağırlığına, tarihlerine ve elinizdeki delillere bağlıdır. Durumunuzu anlatarak büromuzu telefonla arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz; iletişim sayfasında bilgilerimiz yer alıyor. Genel bilgi için aile hukuku sayfasına da göz atabilirsiniz. Her dosya kendi koşullarıyla değerlendirilir; sonuç konusunda vaatte bulunmak mümkün değildir.