Boşanmada Kayıt Dışı Gelirle Alınan Mal Paylaşılır mı? İspat Sorunu

Eşiniz yıllarca kayıtsız çalıştı: nakit ödeme alan bir iş, vergisiz yapılan sipariş, sigortasız bir ustalık. Kazandığı parayla bir araç aldı, taşınmaz biriktirdi ya da altın yaptı. Boşanma geldiğinde bordro yok, vergi kaydı yok. Soru, bu kazancın hukuken “yok” sayılıp sayılmayacağıdır. Cevap hayır: kayıt dışı gelirle alınan mal da edinilmiş maldır. Güçlük, kazancı ve alınan malın edinme tarihini göstermektir.

Aşağıda kanunun bu tür gelire bakışını, ispat yükünü ve delil toplama yollarını anlatıyorum.

Kayıt Dışı Gelir Hukukta Neden Önemli?

Eşlerin yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılmadır (TMK m. 202). Bu rejimde edinilmiş mal, her eşin mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleridir. Kanun, bunların arasında çalışmasının karşılığı olan edinimleri ayrıca sayar (TMK m. 219/1). Metinde “kayıtlı çalışma” ya da “bordrolu gelir” şartı yoktur; ölçüt çalışmanın karşılığı olmasıdır.

Dolayısıyla nakit tahsil edilen hizmet bedeli, kayıtsız ticaret kazancı ya da ödemesi hesaba yatırılmayan işin parası da edinilmiş maldır. Bu gelirle satın alınan taşınmaz, araç ya da altın da edinilmiş malların yerine geçen değer olarak edinilmiş mal kabul edilir (TMK m. 219/5). Yani kazancın kayıt altında olmaması, mal rejimi hesabından çıkarılmasını gerektirmez.

Asıl Zorluk Neden İspatta Çıkıyor?

Kayıtlı bir maaşın bordrosu vardır; ne kadar kazanıldığı belgelidir. Kayıt dışı kazançta ise ne kadar kazanıldığı, ne zamandan beri ve hangi iş sayesinde elde edildiği belirsizdir. Mahkeme belirsiz bir varsayıma dayanarak hüküm kuramaz; olguların delille gösterilmesi gerekir.

Kanun burada iki kural koyar. Birincisi, belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden kimse iddiasını ispatla yükümlüdür ve hangi eşe ait olduğu ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyette sayılır; ikincisi, bir eşin bütün malları aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir (TMK m. 222). Yani evlilik içinde alınmış bir mal için edinilmiş mal olmadığını, örneğin kişisel mal olduğunu savunan eş bunu ispat etmek zorundadır. Mal kayıt dışı gelirle alınmışsa ve bu gelir gösterilemiyorsa, mal yine edinilmiş mal sayılır; sonradan kişisel mal olduğunu iddia eden eş bunu kanıtlamak zorundadır.

Genel ispat kuralı da aynı yönü gösterir: İddia edilen olgudan lehine hak çıkaran taraf, o olguyu ispatla yükümlüdür (HMK m. 190). Dayanılan olgular ispata elverişli biçimde somutlaştırılmalı ve hangi delilin hangi olguyu ispatlamak için gösterildiği açıkça belirtilmelidir (HMK m. 194).

Gelir Hangi Delillerle Gösterilir?

Bordro yoksa dolaylı deliller devreye girer. Bunların hiçbiri tek başına olayın tamamını kanıtlamayabilir, ancak birlikte değerlendirildiğinde güçlü bir tablo çizebilir.

• Eşin hesabına yatırılan düzenli ya da düzensiz tutarlar, havale açıklamaları
• Müşterilerle yapılan yazışmalar, sipariş ve fiyat mesajları
• Kira kontratları, kira ödemelerinin alındığını gösteren mesajlar
• Ürün ya da hizmet satış ilanları, sosyal medya paylaşımları
• Kredi ya da kart başvurularında eşin beyan ettiği gelir, bankanın dosyasındaki bilgiler
• İş yerinin ya da müşterilerin tanık beyanları

Elinizde olmayan kayıtları mahkeme, tarafların talebi üzerine ilgili makam ve kurumlardan getirtir (HMK m. 195). Bankadan hesap dökümü, kredi başvuru dosyası ya da ticaret odasından kayıt istenebilir. Banka hareketleri konusunda boşanma davasında banka hesap hareketleri delil yazısı yararlı olur. Delil toplamanın genel yöntemi için boşanmada mal paylaşımı davasında hangi deliller sunulur yazısına da bakabilirsiniz.

Gelirin Kendisi Değil, Malın Kaynağı Önemli

Burada pratik bir ayrım yapmak gerekir. Çoğu zaman eşin ne kadar kazandığını hesaplamak çok zordur; ama bunu hesaplamak da zorunlu değildir. Mal rejimi hesabında önemli olan, evlilik süresince elde edilen ve mal rejiminin sona erdiği tarihte mevcut olan malların değeridir. Kazancın tamamını belgelemek yerine, bugün ortada olan malları ve onların edinme tarihini göstermeniz yeterli olabilir. Evlilik içinde alınan mal aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş maldır; “bu parayı nereden buldun” sorusunun cevabı eşe düşer.

Yani çoğu zaman eşinizin kayıt dışı kazancının tamamını hesaplamaya çalışmak yerine, malın evlilik içinde alındığını göstermeniz yeterli adımdır. Kazancın kaynağı ise malı elinde bulunduran eşin kişisel mal iddiası kurması hâlinde önem kazanır.

Varsayımsal Bir Örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Okan, evlilik süresince sigortasız çalışan bir tadilat ustası. İş bedellerini çoğunlukla nakit alıyor. Evlilik sırasında kendi adına bir araç ve bir daire alıyor. Boşanma sırasında eşi Derya, bu malların edinilmiş mal olduğunu ileri sürüyor; Okan ise “bu daireyi dedemden kalan parayla aldım” diyor.

Burada Okan’ın dedesinden kalan paranın varlığını ve dairenin bu paradan alındığını kanıtlaması gerekir; miras yoluyla gelen değer kişisel maldır (TMK m. 220). Bunu gösteremezse daire edinilmiş mal sayılabilir. Derya ise Okan’ın gelirini ayrıntılı kanıtlamak zorunda kalmayabilir. Ama Derya’nın, dairenin evlilik içinde alındığını göstermesi gerekir. Araç için de aynı yaklaşım geçerlidir. Bu örnek bir sonuç öngörmez; yükün nasıl dağıldığını gösterir.

Gelir Saklanıyorsa

Kayıt dışı gelir, çoğu zaman gizleme çabasıyla birlikte gelir. Eş, parayı yakınlarının hesabına yatırtıyor, malı başkasının adına alıyor, altına çeviriyor olabilir. Eşlerden birinin katılma alacağını azaltmak kastıyla yaptığı devirler edinilmiş mallara değer olarak eklenir (TMK m. 229). Yani dolaylı yollarla elden çıkarılan değer hesaba tekrar yazılabilir; kararın devirden yararlanan üçüncü kişiye karşı da ileri sürülebilmesi için davanın ona ihbar edilmesi gerekir. Eşin malvarlığı katılma alacağını karşılamazsa karşılıksız kazandırmadan yararlanan üçüncü kişiye eksik kalan miktarla sınırlı olarak başvurulabilir; bu dava hakkı zararın öğrenilmesinden başlayarak bir yıl, her hâlde mal rejiminin sona ermesinden beş yıl geçince düşer (TMK m. 241). Kastı ve devri ispat etmek gerekir; ayrıntı için mal kaçırma ve eklenecek değerler yazısını okuyabilirsiniz.

Gelir saklanıyorsa, nafaka konusunda da benzer bir ispat sorunu çıkar. Bunun için boşanmada nafaka ve kayıt dışı çalışma ispatı yazısına bakabilirsiniz.

Kayıt Dışılığın Başka Sonuçları

Mal rejimi davasında kayıt dışı gelirden bahsetmek, o gelirin vergi ve sosyal güvenlik bakımından hukuka uygunluğunu da tartışmaya açabilir. Bu alanlar mal rejiminden ayrı, kendi kuralları olan alanlardır. Bir davada kayıt dışı gelir iddiasını ileri sürmeden önce, bunun hem sizin hem de eşinizin açısından ne gibi başka sonuçlar doğurabileceğini bilmek önemlidir. Gelirin kayıtlı olmaması mal rejiminden doğan hakkınızı ortadan kaldırmaz; fakat o gelire ilişkin yükümlülükler ayrıca gündeme gelebilir.

Dava Dilekçesinde Nasıl Anlatılır?

Dilekçede genel bir “eşim kayıt dışı çalışıyordu” cümlesi yetmez. Eşin hangi işi yaptığını, işin ne zaman başlayıp ne zaman bittiğini, ödemelerin nasıl alındığını ve bu kazançla hangi malların alındığını tarihleriyle yazmak gerekir. Delilleri de her olgunun karşısına yerleştirmek mahkemenin işini kolaylaştırır. Elinizde olmayan kayıtlar için hangi bankadan, hangi dönem için yazı yazılmasını istediğinizi açıkça belirtin; kurum yazısı ancak somut istemle işler.

Sık Yapılan Hatalar

En sık hata, “belgem yok, o hâlde hakkım da yok” diye düşünmektir. Hakkınız belgenin varlığına bağlı değildir; yalnızca ispat yolunuz daralır. İkinci hata, eşin hesaplarına izinsiz girmek ya da telefonunu karıştırmaktır; hukuka aykırı elde edilen deliller dosyaya zarar verebilir. Mahkeme yoluyla delil toplamak daha güvenlidir.

Üçüncü hata, yalnızca geliri tartışıp malları göstermemektir. Mahkeme somut mal ister; hangi taşınmaz, hangi araç, hangi hesap olduğunu gösterin. Dördüncü hata, malları dava açıldıktan sonra öğrenip tedbir istemeyi geciktirmektir. Eşin malı devretme riski varsa ihtiyati tedbir talep etmeyi düşünebilirsiniz; ayrıntı için mal kaçırmayı önlemek için ihtiyati tedbir yazısına bakabilirsiniz.

Esnaf, Serbest Çalışan ve Küçük İşletme Sahibi Eş

Kayıt dışı gelir kavramı bazen tamamen kayıtsız bir işi, bazen de kayıtlı bir işin gelirinin bir bölümünün beyan edilmemesini anlatır. Küçük bir işletme sahibi eşin yıllık beyan ettiği gelir ile fiilî kazancı arasında fark olabilir. Mal rejimi hesabında iş yeri ve işletme değeri, ticari araç, stok ve alacaklar ayrıca değerlendirilebilir. Beyan edilen gelirin düşük olması, eşin elde ettiği malların edinilmiş mal niteliğini değiştirmez.

Bu tür dosyalarda bilirkişi işletmenin niteliğini, kullanılan araçları ve işletme alacaklarını inceleyebilir. Tasfiyede işletmeye ait olanlar dahil malların sürüm değerleri esas alınır (TMK m. 232). Bu noktada eşin iş yerine ait kayıtlar, kira sözleşmesi, tedarikçi faturaları ve muhasebe dosyası delil olarak kullanılabilir.

Katılma Alacağı Nasıl Hesaplanır?

Edinilmiş mallar mal rejiminin sona erdiği sırada mevcut olanlarıyla ve tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır (TMK m. 235). Her eş diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibi olur ve alacaklar takas edilir (TMK m. 236). Mal rejimi, boşanmaya karar verilirse dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225/2). Hesabın ayrıntısı için katılma alacağı nasıl hesaplanır yazısına bakabilirsiniz.

Kendi Dosyanız İçin

Eşinizin işinin niteliği, elinizdeki izlerin gücü, alınan malların edinme tarihleri ve kaynakları dosyanın yönünü belirler. Bu bilgileri bir arada görmeden hangi delilin ağır basacağını söylemek doğru olmaz. Durumunuzu anlatmak isterseniz büroyu telefonla arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz; ayrıntılar iletişim sayfasında. Çalışma alanımız için aile hukuku sayfasına göz atabilirsiniz.