Boşanma Sonrası Çocuk Nafakasını Veli Olarak Kim Tahsil Eder?

Çocuk nafakasını, çocuğa fiilen bakan ana veya baba çocuk adına talep eder ve tahsil eder. TMK m. 329/1 bunu açıkça söyler: küçüğe fiilen bakan ana veya baba, diğerine karşı çocuk adına nafaka davası açabilir. Nafaka ilama rağmen ödenmiyorsa, aynı ebeveyn çocuk adına ilamlı icra takibi başlatır. Çocuk ergin olduğunda ise tablo değişir: ilamdaki nafaka kural olarak sona erer; eğitim sürüyorsa çocuk artık kendi adına nafaka davası açabilir. Aşağıda bu geçişin nasıl işlediğini, kimin hangi aşamada yetkili olduğunu ve uygulamada nelere dikkat edilmesi gerektiğini anlatıyorum.

Çocuk nafakasını isteme hakkı kime ait?

TMK m. 329 üç ihtimali sayar. Küçüğe fiilen bakan ana veya baba, diğerine karşı çocuk adına nafaka davası açabilir. Ayırt etme gücüne sahip olmayan küçük için gereken hallerde nafaka davası atanacak kayyım veya vasi tarafından da açılabilir. Ayırt etme gücüne sahip olan küçük de nafaka davası açabilir.

Bu üç ihtimalden gündelik hayatta en çok karşılaşılanı, çocuğun birlikte yaşadığı ebeveynin dava açmasıdır. “Fiilen bakan” ifadesi önemlidir: kanun burada velâyeti değil, çocuğa fiilen kimin baktığını esas alır. Boşanmada velâyet, çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (TMK m. 336/3). Velâyet sahibi ile fiilen bakan kişi çoğu zaman aynı kişidir; ama ortak velâyet ya da geçici bir ayrılık söz konusuysa bu iki kavram ayrılabilir. Ortak velâyet için ortak velâyet yazısına bakabilirsiniz.

Nafakanın ölçütleri de kanundadır: miktar, çocuğun ihtiyaçları ile ana ve babanın hayat koşulları ve ödeme güçleri dikkate alınarak belirlenir; çocuğun gelirleri de göz önünde bulundurulur. Nafaka her ay peşin ödenir (TMK m. 330). Çocuğun bakım, eğitim ve korunma giderleri ana ve baba tarafından karşılanır (TMK m. 327). Miktarın belirlenmesine ilişkin ayrıntılar için nafaka miktarı nasıl belirlenir ve iştirak nafakası nedir yazılarına göz atabilirsiniz.

Küçük çocuk adına icra takibi kim tarafından yapılır?

Ana ve baba, velâyetleri çerçevesinde üçüncü kişilere karşı çocuklarının yasal temsilcisidir (TMK m. 342). Nafaka ilamındaki alacaklı sıfatı ilamın içeriğine göre belirlenir; küçük çocuk bakımından ilamlı takibi çocuk adına yasal temsilci ebeveyn yürütür. Takip, ilamın icra dairesine tevdii ile başlar (İİK m. 35). Borçluya icra emri tebliğ edilir ve yedi gün içinde ödeme yapması, aksi halde cebri icra yapılacağı ihtar edilir (İİK m. 32).

Ebeveyn şehir değiştirirse alacaklı olarak yerleşim yeri değiştiğinde takibin yeni yerleşim yerinin icra dairesine havalesini isteyebilir (İİK m. 34). Çocukla birlikte başka bir şehre taşınmak, nafaka takibinin yeni şehirde sürdürülmesine engel değildir.

Nafakanın ödenmemesi halinde alacaklının şikâyetiyle tazyik hapsi de gündeme gelebilir. İİK m. 344’e göre nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlu için üç aya kadar tazyik hapsine karar verilebilir; kararın gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir. Ayrıntı için ödenmeyen nafaka ve tazyik hapsi yazısı yol gösterir.

Çocuk ergin olunca ne değişir?

Erginlik, on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar; evlenme de kişiyi ergin kılar (TMK m. 11). Ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan her ergin kişinin fiil ehliyeti vardır (TMK m. 10). Ana ve babanın bakım borcu da çocuğun ergin olmasına kadar devam eder (TMK m. 328/1). Dolayısıyla çocuk on sekiz yaşını doldurduğunda ebeveynin çocuk adına işlem yapma yetkisi, velâyetin sona ermesiyle birlikte sınırlanır. Velâyet, ergin olmayan çocuk için söz konusudur (TMK m. 335).

Bu noktada iki ayrı durum ayırt edilir:

Eğitim devam etmiyorsa. Kanuna göre bakım borcu çocuğun ergin olmasına kadar sürer (TMK m. 328/1). Uygulamada ilamla belirlenen iştirak nafakası, velâyetin sona ermesiyle birlikte çocuğun ergin olduğu tarihte kendiliğinden sona erer; erginlik sonrası aylar için aynı ilamla takip yapılamaz. Ayrıca erginlik tarihinden önce işlemiş ve ödenmemiş nafaka dönemleri alacak olarak varlığını sürdürür; bu dönemler için takip yolu açıktır. Alacağın kime ait olduğu ve kim tarafından takip edileceği ise olayın koşullarına göre belirlenir.

Eğitim devam ediyorsa. Çocuk ergin olduğu halde eğitimi devam ediyorsa, ana ve baba durum ve koşullara göre kendilerinden beklenebilecek ölçüde olmak üzere eğitimi sona erinceye kadar çocuğa bakmakla yükümlüdür (TMK m. 328/2). Ancak mevcut iştirak nafakası ilamı bu dönemi kapsamaz; ergin çocuk, fiil ehliyetine sahip olduğundan nafakayı ana ve babasına karşı kendi adına ayrı bir davayla ister. Nafaka dava tarihinden itibaren istenebildiğinden davayı geciktirmemek önemlidir. Üniversite eğitimi sırasındaki nafaka için üniversite okuyan çocuk için nafaka yazısını okuyabilirsiniz.

Erginlikten önce birikmiş alacakların takibini kimin sürdüreceğine dair kanunda ayrıntılı bir usul hükmü yoktur; uygulamada bu, ilamın kimin lehine hüküm kurduğuna ve icra dosyasının durumuna göre değerlendirilir. Bu nedenle çocuğun on sekiz yaşına yaklaştığı dönemde ilamı ve ödeme durumunu gözden geçirmek isabetli olur. Ergin çocuğun kendi adına talep hakkı için ergin çocuk nafakayı kendisi ister mi yazısına da bakabilirsiniz.

Ayırt etme gücü olan küçük ve kayyım ihtimali

TMK m. 329’un ikinci ve üçüncü fıkraları, çocuk adına dava açma yetkisinin yalnızca ebeveynle sınırlı olmadığını gösterir. Ayırt etme gücüne sahip olmayan küçük için gereken hallerde nafaka davası, atanacak kayyım veya vasi tarafından da açılabilir. Ayırt etme gücüne sahip olan küçük ise kendi adına da nafaka davası açabilir. Hangi yaş ve olgunluk düzeyinde ayırt etme gücünün kabul edileceği gibi sorular dosyanın somut koşullarına göre mahkemece değerlendirilir; yaşa bağlı sabit bir sınır kanunda yazılı değildir.

Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düşer, ana ve baba da duruma çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse hâkim, çocuğun korunması için uygun önlemleri alır (TMK m. 346). Bu önlemler nafaka alacağından bağımsızdır; ama bakım borcunun yerine getirilmemesi çocuğun gelişimini tehlikeye atıyorsa, bu başlık da değerlendirmeye girebilir.

Çocuğun nafakasını tahsil eden ebeveynin sorumluluğu

Nafakayı tahsil eden ebeveyn, bu parayı çocuğun bakım, eğitim ve korunma giderleri için kullanmakla yükümlüdür. Nafaka ebeveynin kendi geliri değil, çocuk adına alınan ve çocuğun ihtiyacına ayrılmış bir tutardır. Bu nedenle giderleri düzenli kayıt altına almak, borçlu ebeveyn bir azaltma veya kaldırma davası açtığında çocuğun gerçek ihtiyaçlarını göstermek bakımından yararlıdır. Okul ödemeleri, sağlık giderleri, ulaşım ve kıyafet harcamalarına ait belgeler, miktarın belirlenmesinde ve yeniden değerlendirilmesinde (TMK m. 330, 331) kullanılabilir.

Nafakanın gelecek yıllarda ne kadar ödeneceğinin karara bağlanması da mümkündür; hâkim istem halinde irat biçiminde ödenmesine karar verilen nafakanın gelecek yıllarda tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre ne miktarda ödeneceğini karara bağlayabilir (TMK m. 330/3). Bunun ayrıntıları için nafakanın gelecek yıllar için belirlenmesi yazısı yol gösterir.

Biriken alacak ne olur?

Çocuk nafakası her ay peşin ödendiğinden, ödenmeyen her ay ayrı bir alacak kalemi oluşturur. Çocuk ergin olduğunda ödenmemiş aylar varsa bunların tahsili için ilamlı takip devam edebilir. İlama dayalı takip, son işlem üzerinden on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (İİK m. 39). Bu süre uzun görünse de ödenmeyen dönemlerin biriktirilmesi tahsili güçleştirebilir; bu yüzden gecikmeden başvurmak gerekir. Takip belgeleri konusunda boşanma ilamıyla nafaka takibi için gerekli belgeler yazısı yardımcı olur.

Nafaka miktarı değiştiğinde kim talep eder?

Durumun değişmesi halinde hâkim, istem üzerine nafaka miktarını yeniden belirler veya nafakayı kaldırır (TMK m. 331). Bu istemi küçük çocuk adına fiilen bakan ebeveyn yapabilir; borçlu ebeveyn de miktarın azaltılması veya kaldırılması için başvurabilir. Velâyet değişirse, yani çocuk diğer ebeveynin yanında yaşamaya başlarsa nafaka alacaklısı ve ödeyen taraf yer değiştirebilir. Bu durumda mevcut ilamın nasıl uygulanacağı mahkemeye başvurularak netleştirilmelidir. Bu konuda boşanma sonrası çocuğun velayeti değişirse nafaka yazısı bir çerçeve sunar.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Boşanma kararında çocuğun velayeti anneye verilmiş ve baba için iştirak nafakası belirlenmiş. Anne, çocuğa fiilen bakmaya devam ediyor. Baba birkaç ay ödeme yapmıyor. Anne, çocuğun yasal temsilcisi olarak ilamla icra dairesine başvuruyor; kimlik bilgilerini, babanın adresini ve ödenmeyen aylara dair tabloyu veriyor. Birkaç yıl sonra çocuk on sekiz yaşına geliyor ve üniversiteye başlıyor. Bu aşamada ilamdaki iştirak nafakası sona erer; çocuk eğitim süresince nafaka istiyorsa kendi adına ayrı bir dava açması gerekir. Annenin takibi ise erginlik öncesi ödenmemiş aylarla sınırlı kalır. Eğitim nafakasının miktarı ve süresi, eğitimin niteliğine ve tarafların durumuna göre mahkemece belirlenir; baştan kesin bir cevap vermek doğru olmaz.

Sık yapılan hatalar

• Velâyet ile fiilen bakmayı karıştırmak. Kanun nafaka davası için fiilen bakan ebeveyni sayar; ikisi her zaman aynı kişi olmayabilir.
• Erginlik tarihini takip etmemek. Çocuk on sekiz yaşına geldiğinde nafakanın akıbetini ve eğitim durumunu gözden geçirmemek, ödenmemiş dönemlerin kaybına yol açabilir.
• Ödemeleri belgelememek. Dekont ve yazışmalar, ileride hesap tablosu hazırlarken işe yarar.
• Başka şehre taşındığını icra dairesine bildirmemek. Alacaklı yerleşim yerini değiştirdiğinde takibin yeni yerleşim yerindeki icra dairesine havalesini isteyebilir (İİK m. 34); bunu yapmamak takibi sürdürmeyi gereksiz zorlaştırır.
• Çocuk nafakası ile eş nafakasını tek tabloda hesaplamak. İki alacak farklı hukuki niteliktedir ve ayrı düzenlenmelidir.
• Tedbir olarak verilen geçici nafakayı kalıcı sanmak. Dava sırasındaki geçici önlemler (TMK m. 169) ile karar sonrası nafaka farklı dayanaklara sahiptir.

Kendi dosyanız için nereden başlamalısınız?

Çocuk nafakasını tahsil etmek, hem ilamın içeriğine hem de çocuğun yaşına ve eğitim durumuna bağlıdır. Elinizdeki ilamı, ödeme kayıtlarını ve çocuğun doğum tarihini bir araya getirerek durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilirsiniz. Birlikte hangi adımın dosyanıza uygun olduğunu değerlendirebiliriz. İletişim sayfasından bize ulaşabilir, aile hukuku sayfasında büronun çalışma alanına göz atabilirsiniz.