Deneme Süreli İş Sözleşmesi Nedir, Nasıl İşler?

Deneme süreli iş sözleşmesi, işveren ve işçinin birbirini tanıması amacıyla kullanılan, fesih serbestisinin en geniş olduğu sözleşme türlerinden biridir. Bu yazıda deneme süresinin işleyişini ve tarafların haklarını ele alıyoruz.

Deneme Süresi Nedir?

4857 sayılı İş Kanunu’nun 15. maddesine göre, taraflar iş sözleşmesine bir deneme kaydı koyabilirler. Bu sürenin amacı, işverenin işçinin işe uygunluğunu, işçinin de işyerini ve işi değerlendirmesini sağlamaktır. Deneme süresi, sözleşmede açıkça kararlaştırılmalıdır; sözleşmede deneme kaydı yoksa sözleşme doğrudan olağan (deneme süresiz) bir iş sözleşmesi olarak kurulmuş sayılır.

Deneme Süresinin Azami Süresi

Kanuna göre deneme süresi en çok 2 ay olabilir. Ancak toplu iş sözleşmeleriyle bu süre 4 aya kadar uzatılabilir. Sözleşmede 2 aydan uzun bir deneme süresi öngörülmüşse, bu süre kanuni azami sınıra (2 aya) indirilerek uygulanır; toplu iş sözleşmesi yoksa 4 aylık bir deneme süresi geçerli sayılmaz.

Deneme Süresi İçinde Fesih Hakkı

Deneme süresinin en önemli özelliği, bu süre içinde her iki tarafın da iş sözleşmesini bildirim süresine uymadan ve tazminat ödemeden feshedebilmesidir. Yani işveren, deneme süresi içinde işçiyi herhangi bir gerekçe göstermeden ve ihbar tazminatı ödemeden işten çıkarabilir; aynı şekilde işçi de deneme süresi içinde herhangi bir sebep göstermeden istifa edebilir.

Bu düzenlemenin istisnası, ayrımcılık yasağıdır: deneme süresi içinde dahi olsa, fesih işlemi cinsiyet, hamilelik, sendikal faaliyet gibi ayrımcı bir nedene dayanıyorsa, işçi ayrımcılık tazminatı talep edebilir. Deneme süresinin geniş fesih serbestisi tanıması, işverene ayrımcı davranış sergileme hakkı vermez.

Deneme Süresinde İşçinin Hakları

Deneme süresi, işçinin haklarının askıya alındığı bir dönem değildir. Bu süre içinde işçi:

• Fiilen çalıştığı günlerin ücretine tam olarak hak kazanır,
• İş sağlığı ve güvenliği mevzuatından aynı şekilde yararlanır,
• Sigortalı olarak bildirilme hakkına sahiptir (deneme süresi de dahil olmak üzere işe başladığı günden itibaren sigortalılık başlar),
• Fazla mesai, hafta tatili gibi haklardan aynı şekilde yararlanır.

Deneme Süresinin Kıdeme Etkisi

Deneme süresi, kıdem tazminatına esas 1 yıllık sürenin hesabına dahildir. İş Kanunu m. 53 açıkça “işe başladığı günden itibaren, deneme süresi de içinde olmak üzere en az bir yıl çalışmış olan işçilere yıllık ücretli izin verilir” demektedir. Bu nedenle işçinin toplam kıdemi hesaplanırken deneme süresi de dahil edilir; deneme süresi ayrı bir dönem olarak kıdemden düşülmez.

Deneme Süresi İçinde Fesihte Kıdem ve İhbar Tazminatı

Deneme süresi içinde yapılan fesihlerde kural olarak kıdem ve ihbar tazminatı doğmaz; çünkü işçi henüz 1 yıllık kıdem şartını doldurmamıştır ve taraflar bildirim süresine tabi olmaksızın fesih hakkını kullanmıştır. Ancak işçi deneme süresi bitmeden önce başka bir işverene bağlı olarak önceki kıdemini birleştirebiliyorsa (örneğin aynı şirketler topluluğu içinde), bu durumda kıdem hesaplaması farklılık gösterebilir.

Deneme Süresi Sonunda Sözleşmenin Devamı

Deneme süresi sona erdiğinde taraflardan biri sözleşmeyi feshetmezse, iş sözleşmesi olağan (deneme süresiz) bir iş sözleşmesi olarak devam eder. Bu tarihten sonra yapılacak fesihlerde, artık deneme süresinin sağladığı geniş fesih serbestisi uygulanmaz; bildirim süreleri, geçerli/haklı sebep şartları ve tazminat yükümlülükleri normal şekilde işlemeye başlar.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. Bir işçi, 2 aylık deneme süresi öngörülen bir sözleşmeyle işe başlar. Deneme süresinin 45. gününde işveren, işçinin işe uyum sağlayamadığını belirterek sözleşmeyi feshedip herhangi bir tazminat ödemez. Bu fesih, kanuna uygun olup işçi kıdem veya ihbar tazminatı talep edemez; ancak fesih nedeninin gerçekte hamilelik veya sendikal faaliyet gibi ayrımcı bir sebebe dayandığı ispatlanabilirse, işçi ayrımcılık tazminatı talep edebilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Deneme süresinin toplu iş sözleşmesi olmadan 4 aya kadar uzatılabileceğinin sanılması.
• Deneme süresi içinde işçiye ücret ödenmeyeceğinin düşünülmesi; oysa çalışılan her gün için ücret hak edilir.
• Deneme süresinin, ayrımcılık yasağını da ortadan kaldırdığının zannedilmesi.

Deneme Süreli Sözleşme ile Belirli Süreli Sözleşmenin Birlikte Kullanımı

Uygulamada bazı işverenler, deneme süresini belirli süreli bir iş sözleşmesiyle birlikte kurgulamaya çalışır. Ancak deneme kaydı, hem belirli hem de belirsiz süreli sözleşmelere konulabilir; deneme süresinin varlığı, sözleşmenin belirli veya belirsiz süreli sayılmasını etkilemez. Belirli süreli bir sözleşmeye deneme kaydı konulmuşsa, deneme süresi içindeki fesih yine bildirim süresi ve tazminat gerektirmeden yapılabilir; ancak deneme süresi geçtikten sonra belirli süreli sözleşmenin süresinden önce feshi, farklı kurallara (bakiye süre ücreti gibi) tabi olabilir.

İşverenler İçin Uygulama Önerileri

• Deneme süresinin sözleşmede açıkça ve süresi belirtilerek yazılması, ispat kolaylığı sağlar.
• Deneme süresi içinde de işçiye ücret bordrosu düzenlenmeli ve sigorta bildirimi zamanında yapılmalıdır.
• Deneme süresi içindeki fesih kararı, ayrımcı bir görünüm oluşturmaması için nesnel kriterlere (işe uyum, temel yetkinlikler) dayandırılmalıdır.

İşçiler İçin Uygulama Önerileri

• İş sözleşmenizde deneme süresinin ne kadar olduğunu ve varsa toplu iş sözleşmesine atıf yapılıp yapılmadığını kontrol edin.
• Deneme süresi içinde de sigortalı olarak bildirildiğinizi e-Devlet üzerinden teyit edin.
• Deneme süresi içinde işten çıkarılmanızın gerçek nedeninin ayrımcı bir sebebe dayandığını düşünüyorsanız, bu konudaki delillerinizi (yazışma, tanık) saklayın.

Deneme Süresinin Yenilenmesi Sorunu

Bir işçinin aynı işverenle daha önce çalışmış olması ve kısa bir aradan sonra yeniden işe alınması halinde, yeni sözleşmeye tekrar deneme süresi konulup konulamayacağı tartışmalıdır. Aynı iş için, aynı işveren nezdinde, kısa aralıklarla tekrar tekrar deneme süresi uygulanması, kanunun amacına aykırı biçimde işçinin temel haklarından (kıdem, ihbar tazminatı gibi) mahrum bırakılması sonucunu doğurabileceğinden, bu tür uygulamalar mahkemelerce kötüye kullanım olarak değerlendirilebilir.

Sonuç

Deneme süreli iş sözleşmesi, tarafların birbirini tanıması için geniş bir fesih serbestisi tanısa da, işçinin temel haklarını ortadan kaldırmaz. Deneme süresi içindeki hak ve yükümlülüklerinizin değerlendirilmesi için iş hukuku sayfamızdan büromuzla iletişime geçebilirsiniz.