Engelli ve Eski Hükümlü Çalıştırma Zorunluluğu

İşverenlerin engelli ve eski hükümlü bireyleri istihdam etme yükümlülüğü, sosyal devlet ilkesinin iş hukukundaki en somut yansımalarından biridir. Bu yazıda bu yükümlülüğün kapsamını ve uygulanışını ele alıyoruz.

Çalıştırma Zorunluluğunun Kapsamı

4857 sayılı İş Kanunu’nun 30. maddesine göre, 50 veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işyerlerinde yüzde 3 oranında engelli; kamu işyerlerinde ise yüzde 4 oranında engelli ve yüzde 2 oranında eski hükümlü işçi çalıştırılması zorunludur. Ayrıca askerlik hizmeti sırasında terör olayları nedeniyle malul sayılmayacak şekilde yaralananların da bu kapsamda meslek, beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırılması gerekir.

Aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri bulunan işverenin bu kapsamda çalıştırmakla yükümlü olduğu işçi sayısı, o işverenin bu ildeki tüm işyerlerindeki toplam işçi sayısına göre hesaplanır.

Kontenjan Hesabında Dikkate Alınacak Hususlar

Kontenjan hesaplanırken:

• Belirli ve belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalıştırılan işçiler esas alınır,
• Kısmi süreli çalışanlar, çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülür,
• Oranın hesaplanmasında yarıma kadar kesirler dikkate alınmaz, yarım ve daha fazla olan kesirler tama tamamlanır,
• İşyerinin işçisiyken sonradan engelli hâle gelenlere öncelik tanınır,
• Yer altı ve su altı işlerinde çalışanlar, işçi sayısının tespitinde hesaba katılmaz ve bu işlerde engelli işçi çalıştırılamaz.

İşe Yerleştirme Usulü

İşverenler, çalıştırmakla yükümlü oldukları engelli ve eski hükümlü işçileri Türkiye İş Kurumu aracılığıyla sağlar. Bu kapsamda çalıştırılacak işçilerin nitelikleri, hangi işlerde çalıştırılabilecekleri ve işe alım usulleri ilgili yönetmelikle düzenlenir.

Maluliyet Sonradan Ortadan Kalkan İşçinin Geri Alınması

Bir işyerinden malulen ayrılmak zorunda kalan ve sonradan maluliyeti ortadan kalkan işçiler, eski işyerlerinde tekrar işe alınmalarını isterlerse, işveren bunları eski işlerinde veya benzer işlerde boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe diğer isteklilere tercih ederek işe almak zorundadır. Aranan şartlar bulunduğu halde işveren bu yükümlülüğü yerine getirmezse, işe alınma isteğinde bulunan eski işçiye 6 aylık ücret tutarında tazminat ödemek zorunda kalır.

Engelli Çalıştırmanın Teşvik Edilmesi

Devlet, engelli istihdamını artırmak amacıyla önemli teşvikler sunar: engelli sigortalılar için, işveren hissesine ait sigorta primlerinin prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan tutarı Hazine tarafından karşılanır. Bu teşvik yalnızca kontenjan yükümlülüğü kapsamında değil, kontenjan fazlası engelli çalıştıran veya yükümlü olmadığı halde gönüllü olarak engelli çalıştıran işverenler için de geçerlidir. Teşvikten yararlanabilmek için sigortalıların prim ve hizmet belgelerinin süresinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirilmesi ve primlerin ödenmesi şarttır.

Kontenjana Uymamanın Yaptırımı

Engelli veya eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğüne aykırı davranan işverene, İş Kanunu m. 101 uyarınca idari para cezası uygulanır. Tahsil edilen bu cezalar, genel bütçeye gelir kaydedilmek yerine, engellilerin ve eski hükümlülerin kendi işlerini kurmaları, iş bulmalarını sağlayacak destek teknolojileri, işe yerleştirilmeleri ve işyerine uyumlarının sağlanmasına yönelik projelerde kullanılır.

Eski Hükümlü Çalıştırmada Özel Hükümler Saklıdır

Eski hükümlü çalıştırılmasında, kamu güvenliği ile ilgili hizmetlere ilişkin özel kanun hükümleri (örneğin belirli kamu görevlerine eski hükümlülerin alınamaması) saklı tutulur; yani genel istihdam zorunluluğu, bu özel yasakları ortadan kaldırmaz.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. 200 işçi çalıştıran bir üretim şirketi, yüzde 3 kontenjan gereği en az 6 engelli işçi çalıştırmakla yükümlüdür. Şirket bu kontenjanı doldurmadığında, denetim sonucunda idari para cezasıyla karşılaşabilir; kontenjanı doldurup teşviklerden yararlanmayı tercih etmesi hem yasal yükümlülüğü karşılar hem de prim maliyetlerini azaltabilir.

Engelli İşçinin İş Sözleşmesinin Feshinde Dikkat Edilmesi Gerekenler

Engelli bir işçinin iş sözleşmesinin feshedilmesi, İş Kanunu m. 5 kapsamındaki ayrımcılık yasağı ve m. 18 kapsamındaki geçerli sebep denetimi açısından ayrıca dikkatle değerlendirilmelidir. Engellilik durumunun kendisi tek başına geçerli bir fesih nedeni oluşturmaz; işveren, engelli işçinin görevini yerine getiremediğini objektif ve somut verilerle ortaya koyabilmelidir. Aksi halde fesih, hem ayrımcılık tazminatına hem de iş güvencesi kapsamında işe iadeye konu olabilir.

İşverenler İçin Uygulama Önerileri

• Engelli işçi kontenjanınızı doğru hesaplamak için işçi sayınızı ve tam süreliye dönüştürülmüş kısmi süreli çalışan sayınızı güncel tutun.
• Türkiye İş Kurumu üzerinden engelli işçi taleplerinizi zamanında bildirin.
• Engelli çalıştırma teşviklerinden yararlanmak için prim ve hizmet belgelerinizi eksiksiz ve zamanında Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirin.

Kamu ve Özel Sektör Arasındaki Farklar

Kamu işyerlerinde kontenjan oranları özel sektöre göre daha yüksek belirlenmiştir (yüzde 4 engelli, yüzde 2 eski hükümlü) ve kamu kurumlarının bu yükümlülüğe uyumu, denetim mekanizmaları açısından ayrıca izlenir. Özel sektörde ise yalnızca engelli çalıştırma zorunluluğu bulunur, eski hükümlü çalıştırma zorunluluğu kamu işyerlerine özgüdür; ancak özel sektör işverenleri de gönüllü olarak eski hükümlü çalıştırabilir ve buna bağlı teşviklerden faydalanabilir.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. 60 işçi çalıştıran bir lojistik firmasında iş kazası sonucu malul hale gelen bir işçi, uygun bir pozisyonda tekrar işe alınmayı talep eder. İşveren boş bir pozisyon bulunmasına rağmen bu talebi reddederse, eski işçiye altı aylık ücret tutarında tazminat ödemekle yükümlü hale gelebilir.

Pratik Öneriler

• İşveren iseniz, engelli işçi kontenjanınızı yılda en az bir kez gözden geçirin ve İŞKUR üzerinden güncel talep girişlerinizi kontrol edin.
• Engelli işçi iseniz, işe alım veya fesih sürecinde engellilik durumunuzun tek başına olumsuz bir kritere dönüştürülmediğinden emin olun.

Sonuç

Engelli ve eski hükümlü çalıştırma zorunluluğu, işverenler için hem yasal bir yükümlülük hem de teşviklerle desteklenen bir istihdam fırsatıdır. Bu konudaki yükümlülüklerinizin veya haklarınızın değerlendirilmesi için iş hukuku sayfamızdan büromuzla iletişime geçebilirsiniz.