Çocuk ve Genç İşçi Çalıştırma: Yaş Sınırı, Çalışma Saatleri ve Yasak İşler

Çocukların çalıştırılması, hem çalışma hukuku hem de çocuk hakları açısından sıkı düzenlenmiş bir alandır. Amaç, çocuğun eğitim hakkını, sağlığını ve gelişimini korumaktır. Ancak uygulamada aile işletmelerinde, mevsimlik işlerde, sanat ve reklam faaliyetlerinde çocukların çalıştığı durumlar görülür. İş Kanunu m. 71 ile 73 arasındaki hükümler, hangi yaşta hangi işlerin yapılabileceğini, çalışma sürelerini ve hangi işlerin yasak olduğunu belirler. Bu yazıda kuralları ayrıntılı biçimde ele alıyoruz.

Çalıştırma Yaşı ve Temel Yasak

4857 sayılı İş Kanunu m. 71/1’e göre on beş yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasaktır. Bu, çocuk işçiliğine ilişkin temel kuraldır. Ancak kanun iki istisna getirir. Birincisi, on dört yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış çocukların bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve eğitime devam edenlerin okullarına devamına engel olmayacak hafif işlerde çalıştırılabilmesidir. İkincisi, on dört yaşını doldurmamış çocukların, gelişmelerine ve okula devamlarına engel olmayacak sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde yazılı sözleşme yapmak ve her bir faaliyet için ayrı izin almak şartıyla çalıştırılabilmesidir. Bu istisnalar dar yorumlanır ve şartlara sıkı sıkıya uyulması gerekir.

Hafif İşler Kavramı

Kanun, çocuğun bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmesine zarar vermeyecek ve okula devamını engellemeyecek işleri hafif iş olarak nitelendirir. Hafif işlerin hangi işler olduğu ise yönetmelikle belirlenir; kanun, on sekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçiler bakımından yasak olan işleri, on beş yaşını tamamlamış ama on sekiz yaşını bitirmemiş genç işçilerin çalışmasına izin verilecek işleri ve hafif işleri Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının çıkaracağı yönetmeliğe bırakır. Uygulamada ağır, tehlikeli, gece veya uzun süreli işler hafif iş sayılmaz. Çocuğun gördüğü iş onun okula gitmesine, mesleki eğitiminin devamına engel olamaz ve derslerini düzenli bir şekilde izlemesine zarar veremez.

Çalışma Süreleri: Örgün Eğitime Devam Etmeyenler

Zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış ve örgün eğitime devam etmeyen çocukların çalışma saatleri günde yedi ve haftada otuz beş saatten; sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde çalışanların ise günde beş ve haftada otuz saatten fazla olamaz. Bu süre, on beş yaşını tamamlamış çocuklar için günde sekiz ve haftada kırk saate kadar artırılabilir. Yani yaş arttıkça çalışma süresi sınırı da bir ölçüde genişler; ancak yetişkin işçilere göre sınırlı kalır. Bu sınırlar mutlaktır ve işveren bu süreleri aşamaz. Fazla çalışma çocuk işçiler bakımından ayrıca sınırlanmıştır; çocuk işçinin fazla çalışması yasal sınırları zorlar ve idari yaptırımlara yol açabilir.

Okula Devam Eden Çocuklar

Okul öncesi çocuklar ile okula devam eden çocukların eğitim dönemindeki çalışma süreleri, eğitim saatleri dışında olmak üzere, en fazla günde iki saat ve haftada on saat olabilir. Okulun kapalı olduğu dönemlerde çalışma süreleri, örgün eğitime devam etmeyen çocuklar için belirlenen sınırları aşamaz. Bu düzenleme, çocuğun eğitim hakkını korur; yaz tatilinde daha fazla çalışma imkânı verir ama eğitim dönemini kısıtlar. Okula devam eden çocuğun çalışması, derslerini aksatmamalı ve dinlenme hakkını ihlal etmemelidir.

Sanat, Kültür ve Reklam Faaliyetleri

On dört yaşını doldurmamış çocuklar dahi, sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde çalıştırılabilir. Bunun şartı, yazılı sözleşme yapılması ve her bir faaliyet için ayrı izin alınmasıdır. Faaliyetin kapsamı, çalışacak çocuklara izin verilmesi, yaş grupları ve faaliyet türlerine göre çalışma ve dinlenme süreleri, çalışma ortamı, ücretin ödenmesi ve diğer hususlar ilgili bakanlıkların görüşü alınarak çıkarılan yönetmelikle belirlenir. Bu alanda çocuğun ücretinin nasıl ödeneceği ve korunacağı özellikle önemlidir. Bu istisna, çocuk oyuncu, model veya reklam filminde çalışan çocuk için uygulanır ve kontrolsüz kullanımı çocuk işçiliğine yol açabilir.

Yer Altı ve Su Altı İşlerinde Yasak

İş Kanunu m. 72’ye göre maden ocakları ile kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında çalışılacak işlerde on sekiz yaşını doldurmamış erkek ve her yaştaki kadınların çalıştırılması yasaktır. Bu hüküm hem çocuk ve genç işçileri hem de kadın işçileri korur. Yer altı işleri ağır ve tehlikeli olduğundan yaş sınırı yükseltilmiştir. İşveren bu yasağı ihlal ederse idari para cezası ve diğer yaptırımlarla karşılaşır. Kadın işçilerin gece çalışması ve sınırları için kadın işçinin gece çalışması sınırları yazısına bakabilirsiniz.

Gece Çalıştırma Yasağı

Kanun m. 73/1’e göre sanayie ait işlerde on sekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır. Gece, en geç saat 20.00’de başlayarak en erken saat 06.00’ya kadar geçen ve her halde en fazla on bir saat süren dönemdir. Bu yasak, genç işçilerin uykusuz kalmasını, gelişimlerinin etkilenmesini ve okul hayatlarının bozulmasını önlemeyi amaçlar. Gece çalışması ile ilgili genel sınırlar için gece çalışması ve sınırları yazısına göz atabilirsiniz.

Çocuk ve Genç İşçilerin İşe Yerleştirilmesi

Çocuk ve genç işçilerin işe yerleştirilmelerinde ve çalıştırılabilecekleri işlerde güvenlik, sağlık, bedensel, zihinsel ve psikolojik gelişmeleri, kişisel yatkınlık ve yetenekleri dikkate alınır. İşveren, çocuk veya genç işçi çalıştırırken önceden sağlık muayenesi yaptırmalı ve iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini alırken çocuk ve gençlerin özel durumlarını gözetmelidir. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı, genç ve yaşlı işçi gibi özel politika gerektiren grupların risk değerlendirmesinde dikkate alınmasını zorunlu kılar. Bu konuda iş sağlığı ve güvenliği risk değerlendirmesi yükümlülüğü yazısı yararlıdır.

Staj, Çıraklık ve Mesleki Eğitim

Çocuk ve gençlerin meslek öğrenmesi için staj ve çıraklık sözleşmeleri de söz konusu olabilir. Bunlar çalışma sayılmaz ve mesleki eğitim mevzuatına tabidir; ancak çalışma koşulları yine çocuğun sağlığını ve eğitimini korumalıdır. Staj ve çıraklık ilişkileri hakkında staj ve çıraklık sözleşmeleri yazısına bakabilirsiniz. Mesleki eğitim gören öğrencinin sigorta ve ücret hakları ayrıca düzenlenir.

İşverenin Sorumluluğu ve Yaptırımlar

Çocuk işçi çalıştırma yasaklarına aykırı davranan işveren idari para cezasıyla karşılaşabilir; ayrıca çocuğun çalıştırılması nedeniyle çıkabilecek iş kazalarında kusur sorumluluğu ağırlaşır. Çocuğun iş kazasına uğraması halinde işverenin hukuki ve cezai sorumluluğu doğabilir. İş kazası tazminatı için iş kazası tazminat davası yazısına bakabilirsiniz. Ayrıca aile içi işlerde çalışan çocukların durumu da tartışma yaratabilir; kanun aile ekonomisi sınırları içinde kalan bazı işleri kapsam dışı bıraksa da çocukların korunması ilkeleri geçerlidir.

Sık Yapılan Hatalar

• On beş yaş altındaki çocuğu hafif iş istisnası kapsamında görmek,
• Okula devam eden çocuğu eğitim saatlerinde çalıştırmak,
• Sanat ve reklam faaliyetinde yazılı sözleşme ve izin almamak,
• Genç işçiyi sanayide gece çalıştırmak,
• Çocuğun ücretini korumak için gerekli düzenlemeleri yapmamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir atölyede on altı yaşındaki bir genç, okula devam etmemektedir ve günde on saat çalıştırılmaktadır. Genç işçi için kanundaki günlük sekiz saat, haftalık kırk saat sınırı aşıldığından bu çalışma hukuka aykırıdır. Ayrıca atölyede gece vardiyasına da yazılmıştır; sanayie ait işlerde on sekiz yaşından küçüklerin gece çalıştırılması yasaktır. Bu durum iş müfettişliği denetiminde tespit edildiğinde işverene idari yaptırım uygulanabilir.

Sonuç

On beş yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasaktır; hafif işler, sanat ve reklam faaliyetleri gibi istisnalar sıkı şartlara bağlıdır. Çocuk ve genç işçilerin çalışma süreleri sınırlıdır; gece ve yer altı çalıştırma yasakları uygulanır. Çocuk ve genç işçi çalıştırmayla ilgili hukuki destek için iş hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.