Fazla Mesaiyi Reddedebilir miyim? İşçinin Onayı, Yıllık 270 Saat Sınırı ve Yasak Haller

Bir iş gününün sonunda “bugün biraz daha kalacaksın” cümlesi birçok işçi için tanıdıktır. Fazla mesai bazı işyerlerinde olağan bir uygulamadır, bazı işyerlerinde ise örtülü bir baskı aracıdır. İşçinin bunu reddetme hakkı olup olmadığı, ne kadar fazla mesai yapabileceği ve karşılığında ne alacağı İş Kanunu m. 41’de düzenlenmiştir. Bu yazıda fazla çalışma için işçinin onayı şartını, yıllık sınırı, ücreti ve serbest zaman seçeneğini ele alıyoruz.

Fazla Çalışma Kavramı

İş Kanunu m. 41/1’e göre ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabilir. Fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır. Denkleştirme esasının uygulandığı hallerde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık iş süresini aşmamak koşulu ile bazı haftalarda toplam kırk beş saati aşsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz. Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği durumlarda ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar ise “fazla sürelerle çalışma” olarak adlandırılır. Denkleştirme hakkında denkleştirme uygulaması ve haftalık kırk beş saatin dağıtılması yazısına bakabilirsiniz.

İşçinin Onayı Şartı

Kanun m. 41’e göre fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir. Bu şart, işçinin fazla mesaiye keyfi olarak zorlanmasını engeller. Uygulamada işverenler çoğunlukla iş sözleşmesine “işveren gerektiğinde fazla mesai yaptırabilir” şeklinde genel bir hüküm koyar ve işçiden bu sözleşmeyi imzalatır. Böyle genel bir hükmün her fazla mesai için geçerli onay sayılıp sayılmayacağı tartışmalıdır; ancak Yargıtay uygulamasında işçinin fiilen fazla çalıştığı ve buna itiraz etmediği durumlarda onayın bulunduğu kabul edilir. İşçi fazla çalışmaya rıza göstermemişse ve bunu belirtmişse, işverenin bu çalışmayı zorla yaptırması sonuç doğurabilir. Bununla birlikte işçinin reddi haklı bir gerekçeye dayanmıyorsa ve iş sözleşmesindeki hükümlere aykırı olursa, işveren disiplin veya fesih yoluna gidebilir. Bu nedenle işçinin fazla mesaiyi reddederken gerekçesini yazılı belirtmesi ve işverenin talebini yazılı istemesi önemlidir.

Yıllık İki Yüz Yetmiş Saat Sınırı

Kanun, fazla çalışma süresinin toplamının bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamayacağını belirtir. Bu üst sınır, işçinin sağlığını ve dinlenme hakkını korumak amacıyla getirilmiştir. Sınır işçi bazında uygulanır; yani her işçi için yıllık toplam fazla çalışma 270 saati aşamaz. Bu sınırı aşan fazla çalışma hukuka aykırıdır ve idari para cezasına yol açar. Ancak uygulamada işçi bu sınırın üzerinde çalışmışsa, aşan kısım için de ücret alacağı doğar; işverenin sınırı aşması, işçinin ücret hakkını ortadan kaldırmaz. Yıllık sınırın takibi için işverenin puantaj kayıtlarını doğru tutması gerekir. Fazla çalışma hakları için fazla çalışma yıllık sınır ve serbest zaman yazısına da bakabilirsiniz.

Fazla Çalışma Ücreti

Kanun m. 41’e göre her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir. Fazla sürelerle çalışmada ise her bir saat için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle ödenir. Yani haftalık kırk beş saati aşan her saat bir buçuk katı ücretle, sözleşmesel haftalık süreyi aşıp kırk beş saate kadar olan çalışmalar ise bir çeyrek katı ücretle karşılanır. Fazla mesai ücretinin hesabı için saat ücretinin doğru tespit edilmesi önemlidir; ücretin sadece çıplak maaştan mı yoksa yan haklar dahil mi hesaplanacağı bordrolara ve iş sözleşmesine göre belirlenir. Hesaplama örneği için fazla mesai ücreti ve hesaplanması yazısına bakabilirsiniz.

Serbest Zaman Seçeneği

Kanun, fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçinin isterse bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanabileceğini belirtir. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır. Bu seçenek işçi lehine bir haktır: işçi isterse fazla mesai ücreti yerine izin kullanır. İşveren bu seçeneği işçi adına belirleyemez; seçim işçiye aittir. Serbest zaman kullanılmadan altı ay geçerse, işçinin bunun ücretini talep hakkı gündeme gelir.

Fazla Çalışma Yapılamayacak Haller

Kanun m. 41’e göre 63. maddenin son fıkrasında yazılı sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde ve 69. maddede belirtilen gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz. Yani gece vardiyasında çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz. Ayrıca yer altında maden işlerinde çalışan işçilere de olağanüstü haller dışında fazla çalışma yaptırılamaz. Bu yasaklara aykırı çalıştırma, işçinin onayı olsa bile geçersizdir; çünkü bu düzenlemeler emredici nitelik taşır. Gece çalışması sınırları için gece vardiyası ve posta değişimi yazısına, yer altı işleri için yer altı maden işçilerinde çalışma süresi yazısına bakabilirsiniz.

Olağanüstü Haller

Kanun m. 42 ve 43, arıza sırasında veya arızanın mümkün görülmesi halinde ve seferberlik sırasında fazla çalışmaya ilişkin özel hükümler getirir. Bu hallerde günlük çalışma sınırları ve fazla çalışma kuralları farklı uygulanabilir. İşyerinde bir arıza yaşandığında acil müdahale için fazla çalışma yapılması gerekebilir. Bu istisnai durumlar, işçinin ücret haklarını ortadan kaldırmaz; fazla çalışma ücreti ödenmeye devam eder.

İspat ve Puantaj

Fazla mesai alacağının ispatı, genellikle işçiye aittir. İşçi, fazla çalıştığını belgelerle veya tanıklarla göstermelidir. İşyerinde puantaj, kartlı giriş çıkış sistemi veya vardiya çizelgesi tutuluyorsa, bu kayıtlar önemli deliller sayılır. Bordroda fazla mesai tahakkuk ettirilmiş ve işçi imzalamışsa bu ödeme yapılmış kabul edilir. İşveren bordroyu imzalatıp fazla mesaiyi eksik gösterirse, işçinin bunu başka delillerle ispatlaması gerekir. İspat konusunda fazla mesaide ispat yükümlülüğü ve puantaj kayıtlarının hukuki değeri yazıları yardımcı olur.

İşçi Reddederse Ne Olur?

Fazla mesaiyi reddeden işçi, haklı bir gerekçeye dayanıyorsa (sağlık sorunu, aile sorumluluğu gibi) bu reddi nedeniyle iş sözleşmesi feshedilemez. Ancak sürekli ve gerekçesiz ret, iş sözleşmesindeki hükümler ve işin niteliği çerçevesinde işverenin disiplin işlemi yapmasına yol açabilir. Bu tür durumlarda fesih tartışmalı olabilir ve işçi geçerli fesih olup olmadığını dava yoluyla sorgulayabilir. Fesih konusunda geçerli fesih ve haksız fesih farkı yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Fazla mesai onayını yazılı almamak,
• Yıllık iki yüz yetmiş saat sınırını takip etmemek,
• Gece çalışmasında fazla mesai yaptırmak,
• Serbest zaman hakkını işçiye bildirmemek,
• Bordroyu imzalayıp fazla mesai kaydını kontrol etmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir işçi son iki ayda haftada elli beş saat çalıştırılmış ve fazla mesai için zamlı ücret ödenmemiştir. İşçi, fazla çalışmaya yazılı onay vermediğini ve ücretini alamadığını ileri sürer. İşveren ise iş sözleşmesinde genel bir fazla mesai hükmü bulunduğunu savunur. Mahkeme, işçinin çalışma kayıtlarını ve tanık beyanlarını inceleyerek fazla çalışma süresini tespit eder ve yüzde elli zamlı ücret üzerinden alacağa hükmeder.

Sonuç

Fazla mesai için işçinin onayı gerekir; yılda iki yüz yetmiş saatlik sınır uygulanır; ücret yüzde elli zamlı ödenir veya işçi isterse serbest zaman kullanılır; gece ve maden işlerinde fazla çalışma yapılamaz. Fazla mesai alacağınız konusunda destek için iş hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.