İş Hukukunda Zorunlu Arabuluculuk Süreci

2018 yılından bu yana iş hukuku uyuşmazlıklarının büyük bölümünde dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Bu yazıda arabuluculuk sürecinin hangi uyuşmazlıklarda zorunlu olduğunu ve nasıl işlediğini ele alıyoruz.

Arabuluculuk Hangi Uyuşmazlıklarda Dava Şartıdır?

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesine göre, kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Bu kapsama giren başlıca uyuşmazlıklar:

• Kıdem ve ihbar tazminatı alacakları,
• Fazla mesai, hafta tatili, genel tatil ücreti alacakları,
• Yıllık izin ücreti alacağı,
• Ücret ve prim alacakları,
• İşe iade talepleri,
• Bu alacaklarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları.

Arabuluculuğun Zorunlu Olmadığı Haller

Kanun, bazı uyuşmazlıkları bu zorunluluğun dışında bırakmıştır. En önemlisi, iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarıdır. Bu davalar doğrudan iş mahkemesinde açılabilir. Ayrıca hizmet akdine tabi çalışmaların zorunlu sigortalılık süresinin tespiti talepleri de (hizmet tespit davaları) arabuluculuk zorunluluğu dışındadır; ancak bu davalarda dava açmadan önce Sosyal Güvenlik Kurumuna başvuru zorunluluğu bulunabilir.

Arabuluculuk Süreci Nasıl İşler?

1. Başvuru: Talep eden taraf, karşı tarafın (birden fazlaysa herhangi birinin) yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna başvurur.
2. Arabulucu görevlendirmesi: Büro, komisyon başkanlıklarına bildirilen listeden bir arabulucu görevlendirir; taraflar listede yer alan bir arabulucu üzerinde anlaşırlarsa bu kişi görevlendirilir.
3. Davet ve toplantı: Arabulucu, taraflara ulaşarak ilk toplantıya davet eder ve bu işlemleri belgeye bağlar.
4. Görüşmeler: Taraflar bizzat, kanuni temsilcileri veya avukatları aracılığıyla katılabilir. İşveren, yazılı yetki verdiği bir çalışanı da görüşmede temsilci olarak gönderebilir.
5. Sonuçlandırma: Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren 3 hafta içinde süreci sonuçlandırmak zorundadır; zorunlu hallerde bu süre en fazla 1 hafta uzatılabilir.
6. Son tutanak: Anlaşma sağlanır veya sağlanamazsa, arabulucu son tutanağı düzenleyerek durumu büroya bildirir.

İlk Toplantıya Katılmamanın Sonuçları

Taraflardan biri, geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmazsa ve bu nedenle arabuluculuk faaliyeti sona ererse, bu taraf sonradan açılacak davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile, karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur; ayrıca karşı taraf lehine Avukatlık Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenen vekalet ücretinin yarısına hükmedilir. Her iki taraf da ilk toplantıya katılmazsa, yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır. Bu düzenleme, tarafları arabuluculuk sürecine ciddiyetle katılmaya teşvik eder.

Anlaşma Sağlanırsa Ne Olur?

Taraflar arabuluculuk sonunda anlaşırlarsa, düzenlenen anlaşma tutanağı, icra edilebilirlik şerhi almaksızın ilam niteliğinde belge sayılır. Bu nedenle anlaşma metninde belirlenen ödeme koşullarına uyulmaması halinde doğrudan icra takibi başlatılabilir. Arabuluculuk ücreti, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit şekilde karşılanır ve en az iki saatlik ücret tutarından az olamaz.

Anlaşma Sağlanamazsa Dava Açma Süresi

Arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılamazsa, düzenlenen son tutanağın aslı veya arabulucu onaylı örneği dava dilekçesine eklenmek zorundadır. İşe iade talebinde, son tutanaktan itibaren 2 hafta içinde dava açılmalıdır. Diğer işçilik alacaklarında ise genel zamanaşımı süreleri (genellikle 5 yıl) içinde kalmak kaydıyla dava açılabilir; ancak arabuluculuk başvurusundan son tutanağa kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süreler işlemez.

Sosyal Güvenlik Kurumuna Başvuru Zorunluluğu ile Farkı

7036 sayılı Kanun’un 4. maddesi, 5510 sayılı Kanun’dan kaynaklanan uyuşmazlıklarda (zorunlu sigortalılık tespiti talepleri hariç) dava açmadan önce Sosyal Güvenlik Kurumuna başvuru zorunluluğu getirir; bu, arabuluculuktan ayrı bir dava şartıdır ve karıştırılmamalıdır. Kuruma yapılan başvuruya 60 gün içinde cevap verilmezse talep reddedilmiş sayılır ve dava açılabilir.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. Bir işçi, ödenmeyen kıdem tazminatı ve fazla mesai alacakları için doğrudan iş mahkemesinde dava açar; ancak dava dilekçesine arabuluculuk son tutanağını eklemez. Mahkeme, işçiye son tutanağın bir haftalık kesin süre içinde sunulması gerektiğini ihtar eder; bu süre içinde sunulmazsa dava usulden reddedilir.

Yetkiye İtiraz ve Dosyanın Sulh Hukuk Mahkemesine Gönderilmesi

Karşı taraf, en geç ilk toplantıda yerleşim yeri veya işin yapıldığı yere ilişkin belgelerini sunarak arabuluculuk bürosunun yetkisine itiraz edebilir. Bu durumda arabulucu dosyayı derhal ilgili sulh hukuk mahkemesine gönderilmek üzere büroya teslim eder; mahkeme harç almadan dosya üzerinden inceleme yaparak yetkili büroyu kesin olarak belirler. Yetki itirazının reddi halinde aynı arabulucu yeniden görevlendirilir; kabulü halinde ise kararın tebliğinden itibaren bir hafta içinde yetkili büroya başvurulabilir ve yetkisiz büroya başvuru tarihi, yetkili büroya başvuru tarihi olarak kabul edilir.

Arabuluculuk Ücretinin Kim Tarafından Karşılanacağı

Taraflar anlaşırsa arabuluculuk ücreti, aksi kararlaştırılmadıkça eşit şekilde paylaşılır ve en az iki saatlik ücret tutarından az olamaz. Anlaşma sağlanamazsa veya görüşmeler iki saatten kısa sürerse, iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır; görüşmeler iki saatten uzun sürüp anlaşma sağlanamazsa aşan kısmın ücreti aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit paylaşılır. İşe iade görüşmelerinde anlaşma sağlanırsa, arabulucuya ödenecek ücretin belirlenmesinde işe başlatmama tazminatı ile boşta geçen süre ücretinin toplamı esas alınır.

Pratik Öneriler

• Arabuluculuk başvurusu yapmadan önce, talep edeceğiniz alacak kalemlerini (kıdem, ihbar, fazla mesai, yıllık izin vb.) ayrı ayrı hesaplayın.
• İlk toplantıya geçerli bir mazeret olmadan katılmamanın yargılama giderleri açısından olumsuz sonuçlar doğurabileceğini unutmayın.
• Arabuluculukta varılan anlaşmanın ilam niteliğinde olduğunu ve sonradan aynı konuda dava açılamayacağını göz önünde bulundurarak, anlaşma metnini imzalamadan önce dikkatle inceleyin.

Sonuç

Arabuluculuk, iş uyuşmazlıklarının çoğunda dava açmadan önce tamamlanması zorunlu bir aşamadır ve süreçte dikkatli davranılmaması hak kayıplarına yol açabilir. Arabuluculuk sürecinizin ve sonrasındaki dava aşamasının doğru yönetilmesi için iş hukuku sayfamızdan büromuzla iletişime geçebilirsiniz.