Yer Altı Maden İşçisinin Çalışma Süresi, Fazla Mesai Yasağı ve Yıllık İzin Hakkı

Yer altı madenciliği, en ağır ve tehlikeli çalışma alanlarından biridir. Yer altında çalışma, işçinin sağlığını, dinlenme ihtiyacını ve kaza riskini artıran koşullar içerir. Bu nedenle kanun koyucu yer altı maden işçileri için genel işçilerden farklı ve daha korumacı hükümler getirmiştir: daha kısa çalışma süresi, fazla çalışma yasağı, daha yüksek fazla mesai zammı ve daha uzun yıllık izin. Bu yazıda söz konusu özel düzenlemeleri, sınırlarını ve pratik sonuçlarını anlatıyoruz.

Yer Altı İşlerinde Kısaltılmış Çalışma Süresi

İş Kanunu m. 63/1’e göre genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir; ancak yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi günde en çok yedi buçuk, haftada en çok otuz yedi buçuk saattir. Bu düzenleme, 2014 yılında 6552 sayılı Kanunla eklenmiş ve 2015 yılında 6645 sayılı Kanunla düzeltilmiştir; önceden haftalık otuz altı saat olan sınır otuz yedi buçuk saate çıkarılmıştır. Bu kısaltılmış süre, maden işçisinin yorucu ve zararlı ortamda uzun süre kalmasını önlemeyi amaçlar. Haftalık sürenin altı çalışma günü üzerinden bölünmesi halinde günlük yedi buçuk saatle uyumlu bir dağılım ortaya çıkar. İşveren bu süreleri aşan bir çalışma düzeni kuramaz.

İnme ve Çıkma Sürelerinin Çalışma Süresine Dahil Edilmesi

Kanun m. 66/a’ya göre madenlerde, taşocaklarında yahut her ne şekilde olursa olsun yeraltında veya su altında çalışılacak işlerde işçilerin kuyulara, dehlizlere veya asıl çalışma yerlerine inmeleri veya girmeleri ve bu yerlerden çıkmaları için gereken süreler işçinin günlük çalışma sürelerinden sayılır. Bu hüküm, madencinin asıl çalışma yerine ulaşmak için harcadığı zamanın da çalışma süresi olduğunu belirtir. Dolayısıyla kuyuya iniş, galeride yürüyüş ve yüzeye çıkış süreleri günlük yedi buçuk saatin içine dahil edilir. İşveren yalnızca kazma veya üretim süresini hesaba katarak fazladan çalıştıramaz. Bu kuralın ihlali, fazla çalışma alacağı ve idari yaptırım doğurabilir. Çalışma süresinden sayılan haller için servis yolunda beklemede ve görevlendirmede geçen sürelerin çalışma süresinden sayılması yazısına bakabilirsiniz.

Fazla Çalışma Yasağı

İş Kanunu m. 41’in ek fıkrasına göre bu Kanunun 42. ve 43. maddelerinde sayılan haller dışında yer altında maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz. Bu, genel işçilerden farklı olarak yer altı maden işçileri için fazla çalışmayı büyük ölçüde yasaklayan bir hükümdür. Yani işveren iş yoğunluğu, üretim artırma hedefi veya benzeri ticari sebeplerle yer altında fazla çalıştıramaz. Bu yasak, hem işçinin sağlığını hem de kaza riskini azaltmayı amaçlar. Genel işçiler için fazla çalışma yılda en çok iki yüz yetmiş saatle sınırlıyken (ve işçinin onayı gerektirir), maden işçileri için istisnalar dışında yasaktır. Fazla çalışmanın genel hükümleri için fazla mesai ücreti ve hesaplanması yazısına bakabilirsiniz.

Fazla Çalışmanın Yapılabildiği İstisnai Haller

Kanun m. 42 ve 43, fazla çalışmanın yapılabileceği olağanüstü halleri düzenler. m. 42 arıza sırasında veya arızanın mümkün görülmesi halinde, işyerinin normal işleyişinin sürdürülmesi için gerekli işlerde; m. 43 ise seferberlik sırasında ve yurt savunmasının gerektirdiği hallerde fazla çalışmaya izin verir. Bu hallerde de işçinin ücret hakları korunur. Yer altı maden işçileri için bu istisna hallerde haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yüzden az olmamak üzere artırılması suretiyle ödenir. Yani genel işçilerde geçerli yüzde elli zam yerine, maden işçileri için en az yüzde yüz zam uygulanır. Bu ilave koruma, olağanüstü koşullarda çalıştırılan madencinin daha yüksek bir karşılık almasını sağlar.

Yer Altı İşlerinde Yasaklı Çalışanlar

İş Kanunu m. 72’ye göre maden ocakları ile kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında çalışılacak işlerde on sekiz yaşını doldurmamış erkek ve her yaştaki kadınların çalıştırılması yasaktır. Bu düzenleme yer altı işlerinde çalışacak kişiler için bir yaş ve cinsiyet sınırı getirir. İşveren bu yasağa aykırı işe alım yapamaz; aksi halde idari yaptırımla karşılaşır. Çocuk ve genç işçilerin çalıştırılması hakkında çocuk ve genç işçi çalıştırma yazısı yararlı olabilir.

Yıllık İzin Süresinin Artırılması

İş Kanunu m. 53’e göre yer altı işlerinde çalışan işçilerin yıllık ücretli izin süreleri dörder gün artırılarak uygulanır. Yani hizmet süresine göre belirlenen on dört, yirmi veya yirmi altı günlük asgari izne dört gün eklenir. Örneğin beş yıldan fazla çalışmış bir maden işçisi yirmi gün yerine yirmi dört gün izin kullanır. Bu ilave, yer altı çalışmasının yorucu etkisini dinlenmeyle dengelemeyi amaçlar. Yaş nedeniyle yirmi gün asgari sınırı da uygulanıyorsa, önce yaş kuralı, ardından yer altı artışı hesaba katılır. Yıllık izin süreleri hakkında yıllık izin sürelerinde yaş ve yer altı işi artırımı yazısına bakabilirsiniz.

Gece Çalışması ve Diğer Sınırlar

Maden işçileri çoğunlukla nöbetleşe vardiyalarla çalışır. Gece vardiyasında çalışma yedi buçuk saati geçemez ve posta değişimlerinde on bir saat kesintisiz dinlenme verilmesi gerekir. Bu konuda gece vardiyası ve posta değişimi yazısına bakabilirsiniz. Yer altı çalışmasında ayrıca iş sağlığı ve güvenliği önlemleri çok daha sıkıdır: risk değerlendirmesi, acil durum planları, gaz ölçümleri, havalandırma ve kurtarma ekipleri gibi. Çok tehlikeli sınıfta yer alan maden işlerinde risk değerlendirmesi yapılmamışsa iş durdurulur.

Sağlık Gözetimi ve Meslek Hastalıkları

Yer altında çalışanlar toz, gaz ve gürültüye maruz kaldığından silikoz, kömür işçisi pnömokonyozu ve işitme kaybı gibi meslek hastalıkları riski taşır. İşveren bu çalışanlar için sağlık gözetimi ve periyodik muayeneleri yaptırmalı, tehlikeli sınıftaki işlerde sağlık raporu olmadan işe başlatmamalıdır. Meslek hastalığı tespiti ve tazminat hakkı için meslek hastalığı tespiti ve tazminat yazısına bakabilirsiniz. Bu koruma, maden işçisinin uzun vadeli sağlığını gözetmek bakımından önemlidir.

Sık Yapılan Hatalar

• İnme ve çıkma sürelerini çalışma süresine katmamak,
• Olağanüstü hal olmadan fazla çalışma yaptırmak,
• İstisna hallerde yüzde yüz zammı uygulamamak,
• Yıllık izin artırımını unutmak,
• Yer altı işlerinde kadın veya genç işçi çalıştırmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir maden ocağında işçiler, sabah kuyuya inip akşam çıkana kadar sekiz buçuk saat çalıştırılır; inme ve çıkma süreleri ayrıca hesaplanmamıştır. İşçiler, kuyuya iniş ve çıkış süresinin çalışma süresinden sayılması gerektiğini, günlük yedi buçuk saat sınırının aşıldığını belirtir. Kanun bu süreleri günlük çalışma süresine dahil ettiği için işçilerin fazla çalışma alacağı doğduğu ileri sürülebilir; ancak yer altında fazla çalışma istisna haller dışında yasak olduğundan uygulama ayrıca hukuka aykırıdır.

Sonuç

Yer altı maden işçileri günde yedi buçuk, haftada otuz yedi buçuk saat çalışır; inme ve çıkma süreleri çalışma süresine dahildir; istisna haller dışında fazla çalışma yasaktır ve istisnada en az yüzde yüz zamlı ücret ödenir; yıllık izin dört gün artar. Bu haklarınız için iş hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.