Gönüllü Vazgeçme Nedir? Suçtan Kendi İradesiyle Dönen Kişi Cezalandırılır mı?

Suç işlemeye başlayan kişi, bir noktada vicdanı veya aklı devreye girdiği için vazgeçebilir. Hukuk, bu vazgeçişi ödüllendirir; çünkü toplumun ve mağdurun çıkarı, suçun tamamlanmaması yönündedir. Gönüllü vazgeçme, suça teşebbüs halinde failin cezalandırılmamasını sağlayan bir kurumdur. Bu yazıda TCK 36. maddesini, vazgeçmenin şartlarını ve sonuçlarını anlatıyoruz.

Gönüllü Vazgeçmenin Tanımı

TCK m. 36/1’e göre fail, suçun icra hareketlerinden gönüllü vazgeçer veya kendi çabalarıyla suçun tamamlanmasını veya neticenin gerçekleşmesini önlerse, teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz; fakat tamam olan kısım esasen bir suç oluşturduğu takdirde, sadece o suça ait ceza ile cezalandırılır. Bu hüküm iki ayrı durumu kapsar: icra hareketlerinden vazgeçme (eksik teşebbüste) ve neticenin gerçekleşmesini önleme (tam teşebbüste).

Vazgeçmenin Gönüllü Olması

Vazgeçme failin kendi özgür iradesinden kaynaklanmalıdır. Dış bir engel nedeniyle suçu tamamlayamayan kişi vazgeçmiş sayılmaz. Örneğin polis geldiği için kaçan hırsız gönüllü vazgeçmemiştir; elde olmayan nedenle suçu tamamlayamamıştır. Buna karşılık kimse görmediği halde, vicdanı sızladığı için işi bırakan kişi gönüllü vazgeçmiştir. Gönüllülük değerlendirilirken kişinin vazgeçme nedeni, olay koşulları ve engelin gerçek olup olmadığı incelenir. Suça teşebbüsün genel çerçevesi için suça teşebbüs nedir yazısına bakabilirsiniz.

Eksik Teşebbüste Vazgeçme

Fail icra hareketlerini henüz tamamlamamışsa, bunları durdurarak vazgeçebilir. Örneğin bir kişi birine saldırmak için silahını çekmiş ve nişan almış, ancak ateş etmeden silahı indirmiştir. Bu durumda vazgeçme yalnızca hareketi bırakmak ile gerçekleşir. Burada önemli olan, failin hareketi tamamlayabilecek durumda olduğu halde bırakmasıdır. Tamamlayamayacak durumdaki kişinin bırakması vazgeçme sayılmaz.

Tam Teşebbüste Neticeyi Önleme

Fail icra hareketlerinin hepsini yapmış, ancak sonuç henüz gerçekleşmemişse, vazgeçme için neticeyi önlemek gerekir. Örneğin bir kişi birini zehirlemiş ve ardından pişman olarak mağduru hastaneye götürüp tedavi ettirmiş, sonucu önlemişse gönüllü vazgeçme söz konusu olabilir. Bu halde failin kendi çabası aranır; başkasının müdahalesiyle önlenen sonuç, failin vazgeçmesi sayılmaz. Failin çabalarının etkili olması ve sonucun gerçekten önlenmiş olması şarttır.

Tamamlanan Kısmın Cezalandırılması

Gönüllü vazgeçme, o ana kadar tamamlanan kısmın suç oluşturması halinde bu kısmı cezasız bırakmaz. TCK m. 36/1’in son bölümüne göre tamam olan kısım esasen bir suç oluşturduğu takdirde, sadece o suça ait ceza ile cezalandırılır. Örneğin hırsızlık için konuta girip hiçbir şey almadan çıkan kişi, hırsızlığa teşebbüsten cezalandırılmaz; ancak konuta girmesi konut dokunulmazlığının ihlali suçunu oluşturuyorsa o suçtan sorumlu olur. Bu suç için konut dokunulmazlığının ihlali yazısına göz atabilirsiniz.

İştirak Halinde Vazgeçme

Birden fazla kişinin birlikte suç işlediği durumlarda, gönüllü vazgeçme sadece vazgeçen suç ortağı için uygulanır. TCK m. 41/1’e göre iştirak halinde işlenen suçlarda, sadece gönüllü vazgeçen suç ortağı gönüllü vazgeçme hükümlerinden yararlanır. Ayrıca suçun gönüllü vazgeçenin gösterdiği gayret dışında başka bir sebeple işlenmemiş olması veya vazgeçenin bütün gayretine rağmen işlenmiş olması hallerinde de bu hükümler uygulanır (m. 41/2). Yani suç ortağı suçu engellemek için elinden geleni yapmış olsa bile suç işlenmişse, yine gönüllü vazgeçme hükümlerinden yararlanabilir. İştirak kuralları için azmettirme ve yardım etme yazısını okuyabilirsiniz.

Etkin Pişmanlık ile Farkı

Gönüllü vazgeçme ile etkin pişmanlık farklı kurumlardır. Gönüllü vazgeçme, suçun tamamlanmasından önce gerçekleşir ve teşebbüs cezasını ortadan kaldırır. Etkin pişmanlık ise suç tamamlandıktan sonra, kanunda belirtilen hallerde zararın giderilmesi veya ortaklarının ele geçirilmesine katkı gibi yollarla ceza indirimi veya cezasızlık sağlar. Bu fark, uygulamada sık karıştırıldığından dikkatle ayrılmalıdır. Etkin pişmanlığın kapsamı için etkin pişmanlık nedir yazısına bakabilirsiniz.

İspat ve Savunma

Gönüllü vazgeçmeyi ileri süren kişi, vazgeçmenin gerçekten kendi iradesiyle olduğunu ortaya koymalıdır. Bu, tanık beyanları, kamera kayıtları, olay sonrası davranışlar ve failin ifadelerinin tutarlılığı ile desteklenir. Şüpheli ilk ifadesinde vazgeçme sebebini açıkça anlatmalıdır. İfade öncesinde haklarını bilmek için şüpheli hakları ve susma hakkı yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Yakalanma korkusuyla bırakmayı gönüllü vazgeçme sanmak,
• Tamamlanan kısmın ayrı suç oluşturabileceğini unutmak,
• Tam teşebbüste yalnızca hareketi bırakmanın yeterli olduğunu sanmak,
• Suç ortağının vazgeçmesinden yararlanacağını düşünmek,
• Vazgeçmeyi ispat edecek delilleri toplamamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir kişi, komşusunun aracını çalmak amacıyla kapıyı açar ve motoru çalıştırmaya hazırlanırken, çocukluk arkadaşı olan araç sahibinin çocuğunun içeride uyuduğunu fark eder. Vicdanı sızlayarak araçtan iner ve uzaklaşır. Kimse görmemiştir. Bu durumda kişi gönüllü vazgeçmiştir; hırsızlığa teşebbüsten cezalandırılmaz. Ancak aracın kilidini kırmış olması mala zarar verme suçunu oluşturuyorsa, yalnızca o suçtan sorumlu tutulur.

Gönüllülüğün Değerlendirilmesinde Kullanılan Ölçütler

Mahkemeler gönüllülüğü değerlendirirken genellikle Frank formülü olarak bilinen yaklaşımı esas alır: “Yapabilirdim ama yapmak istemedim” diyorsa fail gönüllü vazgeçmiştir; “Yapmak isterdim ama yapamadım” diyorsa vazgeçme gönüllü değildir. Bu formül, failin fiili sonuca ulaştırma imkânının bulunup bulunmadığına ve bırakma iradesinin kendinden kaynaklanıp kaynaklanmadığına odaklanır. Örneğin hırsız evde kimsenin bulunmadığını bilerek, vicdani nedenle eşyayı bırakıp çıkarsa gönüllü vazgeçmiştir. Aynı hırsız kapı zilinin çalmasıyla korkup kaçarsa, dış etken nedeniyle bıraktığından bu hüküm uygulanmaz. Vazgeçme sebebinin ahlaki olması gerekmez; korku, acıma, pişmanlık veya çıkar hesabı da gönüllü olabilir, yeter ki dış bir zorlama bulunmasın.

Yargılamada Sonuç: Beraat mı, Düşme mi?

Gönüllü vazgeçme halinde kişi teşebbüsten cezalandırılmaz; bu, mahkemece genellikle ceza verilmesine yer olmadığı yönünde bir karar verilmesi anlamına gelir. Soruşturma aşamasında savcılık, bu nedenle kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verebilir. Böyle bir karara karşı mağdur itiraz edebilir; bu yüzden kararın gerekçeli olması ve vazgeçmenin somut delillere dayanması önemlidir. Kovuşturmaya yer olmadığına dair karara itiraz yolları için kovuşturmaya yer olmadığına dair karara itiraz yazısına bakabilirsiniz.

Sonuç

Gönüllü vazgeçme, suçtan kendi iradesiyle dönen kişiye tanınan önemli bir imkândır; ancak vazgeçmenin gerçekten gönüllü olması ve tamamlanan kısmın ayrı cezalandırılabileceği unutulmamalıdır. Soruşturma sürecinde destek için ceza hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefonla veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.