Suça Teşebbüs Nedir? Elverişli Hareketler, İcraya Başlama ve Ceza İndirimi

Bir kişi hırsızlık amacıyla eve girmek üzere kapıyı zorlar, ancak tam içeri girerken komşular fark eder ve kaçar. Bir başkası birini öldürmek için ateş eder, fakat mermi hedefi ıskalar. Bu olaylarda suç tamamlanmamıştır; ama fail suç işleme kararını hayata geçirmeye başlamıştır. Ceza hukuku, bu tür olaylarda tamamlanmamış suça teşebbüs sorumluluğu öngörür. Bu yazıda TCK 35. maddeyi, teşebbüsün unsurlarını ve ceza indirimini anlatıyoruz.

Teşebbüsün Tanımı

TCK m. 35/1’e göre kişi, işlemeyi kastettiği bir suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlayıp da elinde olmayan nedenlerle tamamlayamazsa teşebbüsten dolayı sorumlu tutulur. Bu tanım dört öğe içerir: suç işleme kastı, elverişli hareket, doğrudan icraya başlama ve elde olmayan nedenlerle tamamlayamama. Bunların herhangi birinin eksik olması teşebbüsü ortadan kaldırır. Örneğin kişi suç işlemeyi hiç kastetmemişse veya hareketleri suçu gerçekleştirmeye elverişli değilse teşebbüsten söz edilemez.

Suç İşleme Kastı

Teşebbüs yalnızca kasten işlenen suçlarda mümkündür. Taksirli suçlarda teşebbüs olmaz; çünkü taksirde fail sonucu istemez. Kast doğrudan veya olası kast olabilir; ancak tartışmalı olmakla birlikte uygulamada teşebbüs çoğunlukla doğrudan kastla ilişkilendirilir. Kastın varlığı yine dış olgulardan çıkarılır: alet seçimi, hedef alınan bölge, hazırlık ve sonrası davranışlar gibi. Kast ayrımı için kast ve olası kast ayrımı yazısına göz atabilirsiniz.

Elverişli Hareket

Hareketin suçu gerçekleştirmeye elverişli olması gerekir. Elverişlilik, fiilin olağan koşullarda suçun neticesini doğurabilecek nitelikte olmasıdır. Örneğin ateşli silahla nişan alarak ateş etmek öldürmeye elverişli bir harekettir; ama büyü yaparak birini öldürmeye çalışmak elverişli hareket değildir. Elverişsiz araçla veya elverişsiz konuya yönelik girişimlerde ise elverişsiz teşebbüs tartışması yapılır; bu durumlarda çoğunlukla ceza verilmez.

Doğrudan İcraya Başlama

İcra hareketlerine başlamak, hazırlık aşamasını aşıp suçun kanuni tanımındaki fiile yönelmek demektir. Hazırlık hareketleri (silah satın almak, keşif yapmak, plan kurmak) kural olarak cezalandırılmaz. İcraya başlama ise suçun tanımındaki hareketin başlaması, ya da onunla doğrudan bağlantılı ve ondan ayrılamaz bir eylem ile gerçekleşir. Örneğin hırsızlık amacıyla dükkânın kilidini kırmaya başlamak, icra hareketlerinin başlangıcı sayılabilir. Bu ayrım somut olaya göre değerlendirilir ve mahkemeler olay örgüsüne ayrıntılı bakar.

Elde Olmayan Nedenlerle Tamamlanamama

Suçun tamamlanamaması failin iradesi dışındaki nedenlerle olmalıdır. Örneğin mağdurun kaçması, polisin gelmesi, silahın tutukluk yapması veya mermilerin hedefi ıskalaması gibi. Failin kendi iradesiyle vazgeçmesi ise gönüllü vazgeçme hükümlerine tabi olur ve ayrı sonuçlar doğurur. Bu ayrımın ayrıntısı için gönüllü vazgeçme ve etkin pişmanlık yazısına bakabilirsiniz.

Teşebbüste Ceza İndirimi

TCK m. 35/2’ye göre suça teşebbüs halinde fail, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığına göre, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine ondört yıldan yirmibir yıla kadar, müebbet hapis cezası yerine on yıldan onsekiz yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Diğer hallerde verilecek cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir. Hâkim, indirim oranını belirlerken, tamamlanma noktasına yakınlığı ve meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığını göz önünde tutar. Suç tamamlanmaya ne kadar yakınsa indirim o kadar az, ne kadar uzaksa o kadar fazla olur.

Tamamlanmış ve Tamamlanmamış Teşebbüs

Teşebbüs iki şekilde görülür. Eksik teşebbüste fail icra hareketlerini tamamlayamaz; örneğin hırsız kapıyı açarken yakalanır. Tam teşebbüste ise fail icra hareketlerinin hepsini yapar ancak neticeye ulaşamaz; örneğin ateş eder ama hedefi ıskalar. Her iki halde de teşebbüs hükümleri uygulanır. Ceza belirlenirken tam teşebbüs genellikle eksik teşebbüsten daha ağır değerlendirilir; çünkü tehlike daha büyüktür.

Teşebbüsün Mümkün Olmadığı Suçlar

Bazı suçlarda teşebbüs kavramı mümkün değildir. Taksirle işlenen suçlar buna örnektir. Ayrıca sadece bir hareketle tamamlanan ve teşebbüse elverişli olmayan suçlarda da teşebbüs sorumluluğu doğmaz. Kanun bazen teşebbüs aşamasını ayrıca suç olarak düzenler; bu durumda teşebbüs hükümlerine ayrıca gerek kalmaz. Hangi suçlarda teşebbüs mümkün olduğu, suçun yapısına göre belirlenir.

Teşebbüs ve Yargılama

İddianamede suçun teşebbüs olarak nitelendirilmesi, hem cezayı hem de birçok yargılama sonucunu etkiler. Cezanın indirilmiş miktarı, hapis cezasının ertelenmesi, hükmün açıklanmasının geri bırakılması veya seçenek yaptırımlara çevrilme ihtimallerini değiştirebilir. Bu nedenle savunmada fiilin tamamlanmadığı, elverişli hareketin bulunmadığı veya hazırlık aşamasında kalındığı gibi savunmaların dikkatle kurulması gerekir. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması için HAGB yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Suç tamamlanmadığı için hiç ceza verilmeyeceğini sanmak,
• Hazırlık hareketleri ile icra hareketlerini karıştırmak,
• Gönüllü vazgeçme ile elde olmayan nedenle tamamlanamamayı ayırt edememek,
• İfadede olay örgüsünü eksik anlatıp kastı yanlış yansıtmak,
• Teşebbüs indirimini savunmada hiç ileri sürmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir kişi, bir iş yerine hırsızlık amacıyla girmek için pencerenin kilidini kırar ve içeri girmeye başlar. Alarm çalınca kaçar ve hiçbir şey çalamaz. Kişi suç işleme kastıyla, elverişli bir hareketle icraya başlamış ancak elinde olmayan nedenle (alarm) suçu tamamlayamamıştır. Bu durumda hırsızlık suçuna teşebbüsten sorumlu tutulur ve cezada teşebbüs indirimi uygulanır.

Teşebbüs Uygulamasına İlişkin Örnek Değerlendirmeler

Uygulamada teşebbüsün varlığı çoğu kez hazırlık ile icra arasındaki sınırın nerede çizileceğine bağlıdır. Örneğin bir kişinin bir eve girmek amacıyla merdiven getirip pencere altına yerleştirmesi hazırlık niteliğinde iken, pencereyi zorlamaya başlaması icraya başlama sayılabilir. Benzer şekilde dolandırıcılıkta sahte belge hazırlamak hazırlık, mağdurla temas kurup hileli hareketle ikna etmeye başlamak icra olarak değerlendirilebilir. Bu nedenle mahkemeler, olayın zamanını, fiilin mağdura yakınlığını ve suçun tanımındaki hareketle ilişkisini birlikte inceler.

Teşebbüs ve Tutuklama

Teşebbüs aşamasında kalan suçlarda tutuklama şartları da ayrıca değerlendirilir. Cezanın indirimli olması, tutuklama kararında orantılılık ölçütünü etkiler. Bu yüzden şüpheli, savunmasında suçun tamamlanmadığını ve indirim uygulanacağını vurgulayabilir. Tutuklamaya itiraz konusu için tutuklama şartları ve tutuklamaya itiraz yazısı bilgi verir.

Sonuç

Suça teşebbüs, tamamlanmamış suçların cezalandırılmasını sağlayan önemli bir kurumdur; ancak hazırlık hareketleri kural olarak cezalandırılmaz ve teşebbüste ceza indirilir. Hakkınızda teşebbüs nedeniyle bir soruşturma varsa ceza hukuku sayfamızı inceleyebilir, iletişim üzerinden telefonla veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.