İdari Davada İlk İnceleme: Görev, Yetki, Süre Aşımı ve Husumet Kontrolü (İYUK 14-15)

İdari davada dilekçe verildikten sonra mahkeme dosyayı hemen esastan incelemeye başlamaz. Önce dilekçe, kanunda sayılan şekil ve usul şartları bakımından ön incelemeden geçirilir. Bu ön inceleme, ilk inceleme olarak adlandırılır ve davanın esasına girilip girilmeyeceğini belirleyen ilk süzgeçtir. Bu aşamada eksiklik veya aykırılık tespit edilirse dilekçe düzeltilmek üzere geri gönderilebilir ya da dava reddedilebilir. Bu yazıda İYUK m. 14 ve 15’e göre ilk incelemede bakılan hususları ve verilebilecek kararları anlatıyoruz.

İlk İncelemenin Amacı

İlk inceleme, gereksiz yere uzayacak davaların baştan ayıklanmasını ve şekil eksikliği olan davaların düzeltilmesini sağlar. Böylece hem mahkemenin iş yükü azalır hem de davacının hakkı, basit eksiklikler nedeniyle kaybolmaz. Dilekçeler, Danıştayda daire başkanının görevlendireceği bir tetkik hâkimi, idare ve vergi mahkemelerinde ise mahkeme başkanı veya görevlendireceği bir üye tarafından incelenir (İYUK m. 14/3).

İncelenen Hususlar

İYUK m. 14/3’e göre dilekçeler sırasıyla şu yönlerden incelenir:

• Görev ve yetki: Davaya bakmak idari yargının görev alanına giriyor mu, doğru mahkemeye mi açıldı?
• İdari merci tecavüzü: Mahkeme, idarenin takdir alanına giren bir konuda idarenin yerine geçen bir talepte mi bulunuluyor?
• Ehliyet: Davacının dava açma ehliyeti var mı; küçük veya kısıtlı adına yetkisiz kişi mi dava açmış?
• Kesin ve yürütülmesi gereken işlem: Dava, idari davaya konu olabilecek kesin ve icrai bir işleme mi yönelik? Hazırlık niteliğindeki veya bilgilendirme mahiyetindeki yazılar kural olarak dava konusu olamaz.
• Süre aşımı: Dava açma süresi geçmiş mi?
• Husumet: Dava doğru idareye karşı mı açılmış?
• Şekil şartları: Dilekçe İYUK m. 3 ve 5’e uygun mu?

İnceleme bu sırayla yapılır ve bir aykırılık tespit edilirse sonraki hususlara geçilmeden gerekli işlem yapılır.

İncelemenin Süresi

İlk inceleme ve buna bağlı işlemler, dilekçenin alındığı tarihten itibaren en geç on beş gün içinde sonuçlandırılır (m. 14/4, son cümle). Uygulamada bu süre bazen aşılabilse de, kanunun amacı ilk inceleme aşamasının hızlı tamamlanmasıdır. Bu incelemelerde kanuna aykırılık görülmezse tebligat işlemi yapılır ve dava savunma aşamasına geçer (m. 14/5). İlk incelemede tespit edilemeyen aykırılıklar, davanın her safhasında ileri sürülebilir (m. 14/6).

İlk İnceleme Sonrasında Verilebilecek Kararlar

İYUK m. 15/1’e göre kanuna aykırılık görülürse şu kararlar verilir:

1. Görev/yetki: Adli yargının görevli olduğu konularda açılan davaların reddine; idari yargının görevli olduğu konularda ise görevli veya yetkili olmayan mahkemeye açılan davanın görev veya yetki yönünden reddedilerek dosyanın görevli veya yetkili mahkemeye gönderilmesine karar verilir.
2. Ehliyet, kesin işlem, süre aşımı: Bu yönlerden aykırılık varsa davanın reddine karar verilir.
3. Husumet: Dava, hasım gösterilmeden veya yanlış hasım gösterilerek açılmışsa, dava dilekçesinin tespit edilecek gerçek hasma tebliğine karar verilir.
4. Şekil noksanlığı: Dilekçenin 3 ve 5. maddelere uygun olmaması halinde, otuz gün içinde bu maddelere uygun şekilde yeniden düzenlenmek veya noksanları tamamlanmak üzere dilekçenin reddine karar verilir. Ehliyetli olan kişinin avukat olmayan vekili tarafından dava açılmışsa, otuz gün içinde bizzat veya bir avukat vasıtasıyla dava açılmak üzere dilekçenin reddine karar verilir.
5. İdari merci tecavüzü: Dilekçelerin görevli idare merciine tevdiine karar verilir.

Dilekçelerin görevli mercie tevdii halinde, Danıştaya veya ilgili mahkemeye başvurma tarihi, merciine başvurma tarihi olarak kabul edilir (m. 15/2). Dilekçelerin 3. maddeye uygun olmamaları dolayısıyla reddi halinde yeni dilekçeler için ayrıca harç alınmaz (m. 15/3).

Yanlış Hasım Sorunu

İdari yargıda davanın doğru idareye karşı açılması gerekir. Ancak hangi idarenin işlemi yaptığı bazen belirsiz olabilir; işlem birden fazla kurumun katkısıyla oluşmuş olabilir. Kanun, yalnızca yanlış hasım gösterildiği için davanın kaybedilmemesi amacıyla, dilekçenin gerçek hasma tebliğini öngörür. Böylece davacı, hasım hatasından dolayı hak kaybına uğramaz. Yine de dilekçede doğru idareyi göstermek, sürecin uzamaması için önemlidir.

İlk İnceleme Kararlarına Karşı Kanun Yolu

İlk inceleme üzerine Danıştay veya mahkemelerce verilen kararlardan, görev ve yetki yönünden reddedilerek dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesine ilişkin kararlar, gerçek hasma tebliğ kararı ve dilekçe red kararları dışında, ilgisine göre istinaf ya da temyiz yoluna başvurulabilir (m. 15/4). Yani süre aşımı, ehliyet veya kesin işlem yokluğu gibi nedenlerle davanın reddine ilişkin kararlara karşı kanun yolu açıktır. İlk incelemede dilekçenin reddine karar verildikten sonra yeniden verilen dilekçelerde aynı yanlışlıklar yapılırsa dava reddedilir (m. 15/5). Bu nedenle ikinci dilekçe daha dikkatli hazırlanmalıdır.

Kesin ve Yürütülmesi Gereken İşlem Kavramı

İdari davaya konu olabilecek işlem, kesin ve icrai olmalıdır. Kesin işlem, idarenin tek taraflı iradesiyle hukuki durumu değiştiren nihai işlemdir. Hazırlık işlemleri, bilgi verici yazılar, iç genelgeler veya tavsiye niteliğindeki görüşler kural olarak dava konusu olamaz. Ancak hazırlık işlemi doğrudan ilgilinin hukuki durumunu etkiliyorsa istisnai olarak dava edilebilir. Bu nedenle dava açmadan önce dava konusu işlemin niteliği dikkatle belirlenmelidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Hazırlık niteliğindeki bir yazıyı kesin işlem sanarak dava etmek,
• Yanlış idareyi davalı göstermek,
• Dilekçede dava konusu işlemin tarihini ve sayısını yazmamak,
• Süre aşımını göz ardı etmek,
• İkinci dilekçede aynı eksiklikleri tekrarlamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir kişi, belediyenin yapı ruhsatına ilişkin işlemine karşı dava açar ancak davalı olarak yanlışlıkla bir bakanlığı gösterir. İlk incelemede bu husus fark edilir ve mahkeme, dava dilekçesinin gerçek hasım olan belediyeye tebliğine karar verir. Dilekçede ayrıca işlemin tarihi eksik yazılmıştır; mahkeme otuz gün içinde noksanın tamamlanmasını ister. Davacı süresinde eksikliği giderir ve dava esastan görülmeye başlar.

Sonuç

İdari davada ilk inceleme; görev, yetki, ehliyet, kesin işlem, süre aşımı, husumet ve şekil yönlerinden yapılır ve gerekirse düzeltme veya ret kararı verilir. Bu aşamada eksiklik bırakmamak, davanın esasa geçebilmesi için gereklidir. Dava dilekçenizi ilk incelemeye hazırlamak için idare hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden bize ulaşabilirsiniz.