İdari Yargılamada Delil Tespiti, Keşif ve Bilirkişi İncelemesi (İYUK 20, 31 ve 58)

İdari dava, yalnızca tarafların sunduğu belgelerle sonuçlanan bir yargılama değildir. İdari yargıda mahkeme, gerçeğin ortaya çıkması için aktif rol üstlenir: eksik belgeleri ister, keşif yapar, bilirkişiye başvurur. Bu yaklaşım, idare ile birey arasındaki bilgi ve belge dengesizliğini gidermeyi amaçlar. Bu yazıda 2577 sayılı Kanun’un 20, 31 ve 58. maddeleri çerçevesinde idari yargılamada delillerin toplanmasını, delil tespitini, keşif ve bilirkişi incelemesini anlatıyoruz.

Re’sen Araştırma İlkesi

İYUK m. 20/1’e göre Danıştay, bölge idare mahkemeleri ile idare ve vergi mahkemeleri, bakmakta oldukları davalara ait her türlü incelemeyi kendiliğinden yapar. Mahkemeler belirlenen süre içinde lüzum gördükleri evrakın gönderilmesini ve her türlü bilgilerin verilmesini taraflardan ve ilgili diğer yerlerden isteyebilirler. Bu husustaki kararların, ilgililerce süresi içinde yerine getirilmesi mecburidir; haklı sebeplerin bulunması halinde süre, bir defaya mahsus olmak üzere uzatılabilir. Bu, medeni yargılamadaki taraf iradesine dayalı sistemden farklıdır: hâkim, delilleri kendiliğinden araştırarak maddi gerçeğe ulaşmaya çalışır. Ancak bu, tarafların iddialarını ve delillerini sunma sorumluluğundan kurtulduğu anlamına gelmez.

İşlem Dosyasının Getirtilmesi

İdari davalarda en önemli delil, genellikle idarenin işlem dosyasıdır. Kanun, davalara ilişkin işlem dosyalarının aslı veya onaylı örneğinin idarenin savunması ile birlikte mahkemeye gönderilmesini öngörür (m. 16/5). Böylece idari işlemin dayandığı belgeler, yazışmalar ve kararlar mahkemenin önüne gelir. Davacı, dilekçesinde işlem dosyasının getirtilmesini talep edebilir; ancak mahkeme bunu kendiliğinden de yapabilir. İdarenin dosyayı eksik göndermesi halinde, eksiklerin tamamlanması ara kararıyla istenir.

Ara Kararının Yerine Getirilmemesi

Taraflardan biri ara kararının icaplarını yerine getirmediği takdirde, bu durumun verilecek karar üzerindeki etkisi mahkemece önceden takdir edilir ve ara kararında bu husus ayrıca belirtilir (m. 20/2). Bu düzenleme, ara kararlarının ciddiyetle yerine getirilmesini sağlar. Örneğin idare, istenen bir belgeyi göndermezse, mahkeme bu belgenin içeriğine ilişkin davacının iddialarını doğru kabul etme eğiliminde olabilir. Devletin güvenliğine veya yüksek menfaatlerine ilişkin bilgi ve belgelerin verilmemesi durumunda ise, gerekçe bildirilmek suretiyle bu belgeler verilmeyebilir; ancak verilmeyen bilgi ve belgelere dayanılarak ileri sürülen savunmaya göre karar verilemez (m. 20/3).

Delil Tespiti

İYUK m. 58/1’e göre taraflar, idari dava açtıktan sonra bu davalara ilişkin delillerin tespitini ancak davaya bakan Danıştay, idare ve vergi mahkemelerinden isteyebilirler. Delil tespiti, ileride kaybolma veya değişme riski taşıyan delillerin önceden güvence altına alınmasıdır. Örneğin bir yapının mevcut durumu, imar uygulamasının sonuçları veya bir taşınmazın hasar durumu tespit edilebilir. Mahkeme istemi uygun görürse üyelerden birini bu işle görevlendirebileceği gibi, tespitin mahalli idari veya adli yargı mercilerince yaptırılmasına da karar verebilir (m. 58/2). Delillerin tespiti istemi ivedilikle karara bağlanır (m. 58/3). Bu nedenle acil durumlarda, delil tespiti isteminin gerekçesi ve aciliyeti dilekçede açıkça yazılmalıdır.

Keşif

Keşif, mahkemenin yerinde inceleme yaparak olayı doğrudan gözlemlemesidir. İdari davalarda özellikle imar, kamulaştırma, yapı ruhsatı ve çevre uyuşmazlıklarında keşif önemli bir delil aracıdır. Keşif ve bilirkişi incelemesi konusunda kanunda hüküm bulunmayan hallerde Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri uygulanır (m. 31/1). Keşif kararı verilirken taraflara önceden bildirim yapılması ve keşfin gün ve saatinin duyurulması, tarafların hazır bulunma imkânı için önemlidir. Keşif masrafları çoğunlukla davacıdan alınır ve sonunda haksız çıkan tarafa yükletilir.

Bilirkişi İncelemesi

Bilirkişi incelemesi, teknik ve özel bilgi gerektiren konularda mahkemenin uzman görüşüne başvurmasıdır. İYUK m. 31/1, bilirkişilerin bilirkişilik bölge kurulları tarafından hazırlanan listelerden seçileceğini ve bilirkişiler hakkında Bilirkişilik Kanunu ile 6100 sayılı HMK’nın ilgili hükümlerinin uygulanacağını belirtir. Tazminat davalarında zararın hesabı, imar davalarında planlama ilkelerine uygunluk, kamulaştırma davalarında bedel tespiti gibi konularda bilirkişi raporları belirleyici olabilir. Bilirkişi raporuna karşı taraflar, kanunda öngörülen süre içinde itiraz edebilir ve ek rapor veya yeni bilirkişi incelemesi isteyebilir. Bilirkişi raporlarının mahkemeyi bağlamadığı, hâkimin raporu diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirdiği unutulmamalıdır.

Duruşma ve Delil İlişkisi

Duruşmalı işlerde savcılar keşif, bilirkişi incelemesi veya delil tespiti yapılmasını istedikleri takdirde bu istekleri kabul edilmezse, işin esası hakkında ayrıca yazılı olarak düşünce bildirirler (m. 18/5). Bu, duruşmalı davalarda delil toplanmasının önemini gösterir. Duruşma ve diğer yargılama aşamaları için idari yargıda duruşma talebi ve duruşmanın yapılışı yazısına bakabilirsiniz.

Belgelerin Sonradan Sunulması

Dilekçe ve savunmalarla birlikte verilmeyen belgeler, bunların vaktinde ibraz edilmelerine imkân bulunmadığına mahkemece kanaat getirilirse kabul edilir ve diğer tarafa tebliğ edilir (m. 21). Bu, belgelerin sonradan sunulmasına sınırlı bir imkân tanır. Taraf, belgenin neden zamanında sunulamadığını açıklamalıdır. Aksi halde mahkeme belgeyi dikkate almayabilir. Bu nedenle mümkün olduğunca tüm belgelerin dava dilekçesi ve savunma ile birlikte sunulması yerindedir. Savunma ve cevap sürelerine ilişkin ayrıntılar için idari davada savunma süresi ve ikinci dilekçe yazısını okuyabilirsiniz.

Delil Toplama Stratejisi

Dava açmadan önce, idari işlemin dayanağını gösteren tüm belgelerin (tebliğ evrakı, yazışmalar, başvuru dilekçeleri) toplanması, dava dilekçesinde işlem dosyasının getirtilmesinin istenmesi, keşif veya bilirkişi gerektiren teknik konularda bunu dilekçede talep etmek, kaybolma riski taşıyan delillerin delil tespiti yoluyla güvence altına alınması etkili bir strateji oluşturur. İdare açısından ise işlem dosyasının eksiksiz ve zamanında gönderilmesi, savunmanın dayanağını güçlendirir ve ara kararlarının yerine getirilmemesi halinde karşılaşılacak olumsuz sonuçları önler.

Sık Yapılan Hatalar

• İşlem dosyasının getirtilmesini talep etmemek,
• Keşif ve bilirkişi masraflarını süresinde yatırmamak,
• Bilirkişi raporuna süresi içinde itiraz etmemek,
• Delil tespitini dava açılmadan mahkemeden istemek,
• Belgeleri geç sunup neden geciktiğini açıklamamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir davacı, bir yapının ruhsatına karşı dava açar ve yapının komşu parsele etkilerinin teknik olarak incelenmesini ister. Mahkeme, işlem dosyasını getirtir, keşif kararı verir ve imar mevzuatı ile mühendislik bilgisi gerektiren konuda bilirkişi görevlendirir. Bilirkişi raporu davacı lehine sonuç verirse, mahkeme raporu diğer delillerle birlikte değerlendirir. İdare rapora itiraz ederse ek rapor istenebilir.

Sonuç

İdari yargıda mahkeme, gerçeğe ulaşmak için kendiliğinden inceleme yapar, belge ister, keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırır; taraflar ise delil tespiti dahil kanunun tanıdığı imkânlardan yararlanır. Delillerin doğru ve zamanında sunulması davanın sonucunu etkiler. İdari davanızda delil stratejisi kurmak için idare hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim bölümünden bizimle telefon veya mesajla görüşebilirsiniz.