İdari Yargılamada HMK Hükümleri Hangi Konularda Uygulanır? (İYUK 31)

İdari yargı, kendine özgü usul kurallarına sahip bir yargı koludur. Ancak hiçbir usul kanunu, her ayrıntıyı düzenleyemez. İdari yargılama usulü kanunu da bazı konularda sessiz kaldığında, boşlukları doldurmak için genel usul kanunu olan Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na yollama yapar. Bu yollamanın kapsamını bilmek, tarafların hak ve yükümlülüklerini doğru belirlemek için önemlidir. Bu yazıda 2577 sayılı Kanun’un 31. maddesi çerçevesinde HMK hükümlerinin uygulandığı konuları ve sınırlarını anlatıyoruz.

Yollamanın Mantığı

İYUK m. 31/1’e göre bu Kanunda hüküm bulunmayan hususlarda, kanunda sayılan konularda HMK hükümleri uygulanır. Bu, açık bir sınırlı yollamadır: HMK’nın tüm hükümleri değil, yalnızca sayılan konular bakımından uygulanır. Sayılan konular dışında kalan boşluklarda genel hukuk ilkeleri, idari yargının kendi özellikleri ve kanunun amacı esas alınır. Bu ilke, idari yargılamanın kamu hukukuna özgü niteliğini korurken, temel usul kurallarında yeknesaklık sağlamayı amaçlar.

Yollama Yapılan Konular

Kanunun saydığı konular şunlardır: hâkimin davaya bakmaktan memnuiyeti ve reddi, ehliyet, üçüncü şahısların davaya katılması, davanın ihbarı, tarafların vekilleri, dosyanın taraflar ve ilgililerce incelenmesi, feragat ve kabul, teminat, mukabil dava, bilirkişi, keşif, delillerin tespiti, yargılama giderleri, adli yardım halleri ve duruşma sırasında tarafların mahkemenin sükûnetini ve inzibatını bozacak hareketlerine karşı yapılacak işlemler, elektronik işlemler ile ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla duruşma icrası. Bu liste, günlük yargılama pratiğinde en çok karşılaşılan usul konularını kapsar.

Hâkimin Reddi ve Çekinme

Hâkimin davaya bakmaktan yasaklı olduğu haller ve reddi, HMK hükümlerine tabidir. Bu, bir hâkimin tarafsızlığından şüphe edilen durumlarda başvurulacak yoldur. Ret talebinin kabulü halinde davaya başka bir hâkim bakar. Kanun, tek hâkimle görülen davalarda hâkimin reddi isteminin, reddedilen hâkimin katılmadığı idare veya vergi mahkemesince inceleneceğini ayrıca düzenler (m. 57). Çekinmeye mecbur olan hâkimin karara katılması, yargılamanın yenilenmesi sebeplerinden biridir; bu konu için yargılamanın yenilenmesi sebepleri ve süreleri yazısına bakabilirsiniz.

Ehliyet, Vekiller ve Katılma

Dava ehliyeti, tarafların kim olabileceği ve vekil aracılığıyla temsil konuları HMK’ya tabidir. Vekaletname, yetki kapsamı ve vekilin sorumlulukları bu kurallara göre belirlenir. Üçüncü kişilerin davaya katılması ve davanın ihbarı da HMK hükümlerine tabidir. Ancak kanun, davanın ihbarının Danıştay, mahkeme veya hâkim tarafından re’sen yapılacağını belirtir. Bu, idari yargıdaki re’sen araştırma ilkesinin bir sonucudur: taraf talebi aranmaksızın ihbar yapılabilir.

Feragat ve Kabul

Feragat, davacının davadan vazgeçmesi; kabul ise davalının davacının talebini kabul etmesidir. Bu konuda HMK hükümleri uygulanır. İdari davalarda feragat ve kabulün sonuçları, dava konusu işlemin niteliğine göre değişebilir. Kamu düzenine ilişkin konularda idare, işlemin hukuka aykırılığını kabul etse bile mahkeme, hukuka uygunluk denetimini kendisi yapar. Bu nedenle idarenin kabulü, her zaman davanın sonucunu belirlemez.

Bilirkişi ve Keşif

Bilirkişiler, bilirkişilik bölge kurulları tarafından hazırlanan listelerden seçilir ve bilirkişiler hakkında Bilirkişilik Kanunu ile 6100 sayılı HMK’nın ilgili hükümleri uygulanır. Bu düzenleme 2016 tarihli değişiklikle getirilmiştir. Keşif ve bilirkişi konusunda ayrıntılı bilgi için idari yargılamada delil tespiti, keşif ve bilirkişi incelemesi yazısına bakabilirsiniz. Delillerin tespiti ise idari davalarda ayrıca m. 58’de düzenlenmiştir.

Yargılama Giderleri ve Adli Yardım

Yargılama giderleri, harç, tebligat, bilirkişi ve keşif masraflarını kapsar ve haksız çıkan tarafa yükletilir. Bu konuda HMK hükümleri uygulanır. Adli yardım, dava masraflarını karşılayamayacak durumdaki kişilere tanınan bir imkândır ve idari yargıda da HMK’daki şartlarla kullanılabilir. Adli yardımdan yararlananlardan yürütmenin durdurulması için teminat alınmaz (m. 27/6, m. 52/3). Yargılama giderlerinden doğan alacakların ödenmesi için idari yargı kararından doğan alacaklarda ödeme ve faiz yazısı yararlıdır.

Elektronik İşlemler ve Uzaktan Duruşma

Kanun, elektronik işlemler ile ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla duruşma icrasında HMK hükümlerinin uygulanmasını öngörür. Bu, idari yargıda da UYAP üzerinden elektronik işlemlerin ve uzaktan duruşmanın kanuni dayanağıdır. Duruşma usulü için idari yargıda duruşma talebi ve duruşmanın yapılışı yazısını okuyabilirsiniz.

Vergi Uyuşmazlıklarında Vergi Usul Kanunu

İYUK m. 31/2’ye göre bu Kanun ve yukarıdaki fıkra uyarınca HMK’ya atıfta bulunulan haller saklı kalmak üzere, vergi uyuşmazlıklarının çözümünde Vergi Usul Kanunu’nun ilgili hükümleri uygulanır. Yani vergi davalarında delil, ispat ve usule ilişkin bazı konularda VUK hükümleri devreye girer. Bu, vergi hukukunun kendine özgü kurallarını korur. Vergi davalarında tahsilat ve dava ilişkisi için vergi davası açılınca tahsil işlemleri yazısına bakabilirsiniz.

Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar

HMK’ya yollama yapılmayan bir konuda HMK’nın doğrudan uygulanacağını varsaymak yanlış olur. Örneğin süre hesapları, kanun yolları ve dava açma süreleri gibi konularda İYUK’un kendi hükümleri esas alınır; bu konularda HMK hükümlerine kıyasen başvurmak mümkün olmayabilir. Ayrıca idari yargının re’sen araştırma ilkesi, HMK’daki taraflarca hazırlama ilkesiyle çelişebilir; bu durumda İYUK’un özel hükümleri önceliklidir. Bu ayrımları bilmek, dilekçe ve usul işlemlerinin doğru kurgulanmasını sağlar.

Sık Yapılan Hatalar

• İYUK’ta düzenlenen konuda HMK süre ve usulünü uygulamaya çalışmak,
• Bilirkişi seçiminde bölge kurulu listesinin esas alındığını bilmemek,
• Adli yardım şartlarını idari davada yeterince belgelendirmemek,
• Vergi davalarında VUK hükümlerini gözden kaçırmak,
• Feragat ve kabulün idari işlemin hukukiliğini tek başına belirlediğini sanmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir idari davada davacı, davayı vekil aracılığıyla yürütür; vekilin yetkisi HMK’nın vekalet hükümlerine göre kontrol edilir. Mahkeme, teknik bir konuda bilirkişi görevlendirir ve bilirkişi, bölge kurulu listesinden seçilir. Davanın sonunda haksız çıkan taraf yargılama giderlerine mahkûm edilir. Aynı davada yürütmenin durdurulması, duruşma ve dava açma süreleri gibi konular ise İYUK hükümlerine göre yürütülür.

Sonuç

İdari yargılamada HMK, yalnızca İYUK’ta hüküm bulunmayan ve kanunda sayılan konularda uygulanır; vergi uyuşmazlıklarında ise ayrıca Vergi Usul Kanunu devreye girer. Bu yollamanın sınırlarını bilmek, usul hatalarını ve hak kayıplarını önler. İdari davanızda uygulanacak usul kuralları hakkında idare hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim bölümünden bizimle telefon veya mesajla görüşebilirsiniz.