İş Sağlığı ve Güvenliği İhlalleri ve İşçinin Hakları

İş sağlığı ve güvenliği, işçinin yaşamını ve bedensel bütünlüğünü doğrudan ilgilendiren, iş hukukunun en temel koruma alanlarından biridir. Bu yazıda işverenin yükümlülüklerini ve ihlal halinde işçinin haklarını ele alıyoruz.

İşverenin Genel Yükümlülüğü

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 4. maddesine göre işveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bu kapsamda işveren:

• Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgilendirme dahil her türlü tedbiri almak, organizasyonu yapmak, gerekli araç ve gereçleri sağlamak,
• Alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izlemek ve denetlemek,
• Risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak,
• Çalışana görev verirken sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu göz önünde bulundurmak,

ile yükümlüdür. Önemli bir güvence: işveren, iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz. Dışarıdan uzman kişi veya kuruluşlardan hizmet alınması da işverenin bu sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.

Risklerden Korunma İlkeleri

Kanun, işverenin risklere karşı izlemesi gereken bir hiyerarşi öngörür: risklerden kaçınmak, kaçınılamayan riskleri analiz etmek, riskle kaynağında mücadele etmek, işi kişiye uygun hale getirmek, tehlikeli olanı daha az tehlikeli olanla değiştirmek ve toplu korunma tedbirlerine kişisel korunma tedbirlerinden önce öncelik vermek. Bu son ilke özellikle önemlidir: işveren, örneğin bir makineye koruyucu bariyer takmak yerine yalnızca işçiye kişisel koruyucu ekipman (eldiven, gözlük) vermekle yetinemez; önce toplu/yapısal önlemler değerlendirilmelidir.

Çalışmaktan Kaçınma Hakkı

6331 sayılı Kanun’un 13. maddesi, işçiye önemli bir hak tanır: ciddi ve yakın tehlike ile karşı karşıya kalan çalışanlar, kurula (kurul yoksa işverene) başvurarak durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirlerin alınmasını talep edebilir. Kurul acilen toplanır, işveren ise derhal karar verir ve durumu tutanakla tespit eder.

Kurul veya işverenin çalışanın talebi yönünde karar vermesi halinde, işçi gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir; bu dönemdeki ücreti ve diğer hakları saklıdır, yani kesinti yapılamaz. Tehlikenin önlenemez nitelikte olduğu durumlarda çalışan, bu usule uymak zorunda olmaksızın doğrudan işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk edip güvenli yere gidebilir; bu davranışından dolayı hakları kısıtlanamaz.

Gerekli Tedbirler Alınmazsa Fesih Hakkı

İşçi, talep etmesine rağmen gerekli tedbirlerin alınmadığı durumlarda, tabi olduğu kanun hükümlerine göre iş sözleşmesini feshedebilir. Bu, İş Kanunu m. 24’teki “işin niteliğinden doğan sağlık ve yaşayış tehlikesi” haklı fesih nedeniyle doğrudan bağlantılıdır; işçi bu şekilde ayrılırsa kıdem tazminatına hak kazanabilir.

İş Kazası ve Meslek Hastalıklarının Bildirimi

İşveren, tüm iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydını tutmak, gerekli incelemeleri yapıp raporlamakla yükümlüdür. İş kazaları, kazadan sonraki 3 iş günü içinde; meslek hastalıkları ise öğrenildiği tarihten itibaren 3 iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirilmelidir. Yaralanma veya ölüme neden olmasa dahi işyeri veya ekipmana zarar veren veya zarar verme potansiyeli olan olaylar da incelenip raporlanmalıdır (ramak kala olayları).

İşin Durdurulması

6331 sayılı Kanun’un 25. maddesine göre, işyerindeki bina, eklenti, çalışma yöntemi veya iş ekipmanlarında çalışanlar için hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edildiğinde, bu tehlike giderilinceye kadar işyerinin bir bölümünde veya tamamında iş müfettişlerince işin durdurulmasına karar verilebilir. Bu, iş sağlığı ve güvenliği denetiminin en güçlü yaptırım aracıdır.

İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu

50 ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve 6 aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde işveren, iş sağlığı ve güvenliği kurulu oluşturmak zorundadır. Asıl işveren-alt işveren ilişkisinin bulunduğu işyerlerinde, kurulların koordinasyonu ve gerekirse ortak kurul oluşturulması özel olarak düzenlenmiştir.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. Bir inşaat şantiyesinde çalışan işçiler, iskelenin güvenlik standartlarına uygun olmadığını ve düşme riski taşıdığını fark eder. İşçiler kurula başvurur ve kurul durumu inceleyerek tehlikenin varlığını tespit eder; tedbirler alınıncaya kadar işçiler çalışmaktan kaçınabilir ve bu süre için ücretleri kesilmez.

İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetlerinin Sağlanması

İşveren, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve gerekli hallerde diğer sağlık personelini görevlendirmekle yükümlüdür; kendi bünyesinde bu niteliklere sahip personel bulunmuyorsa, ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden hizmet alabilir. Küçük ve az tehlikeli işyerlerinde işveren, belirli eğitimleri tamamlaması koşuluyla bu hizmetleri belirli ölçüde kendisi de yürütebilir. Bu düzenleme, işyeri büyüklüğüne göre kademeli bir yükümlülük sistemi öngörür.

Asıl İşveren-Alt İşveren İlişkisinde Koordinasyon

Altı aydan fazla süren asıl işveren-alt işveren ilişkilerinde, taraflardan hangisinin iş sağlığı ve güvenliği kurulu oluşturacağı ve koordinasyonun nasıl sağlanacağı kanunda ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. Asıl işveren ve alt işverenin toplam çalışan sayısı 50’den fazlaysa ve ayrı ayrı kurul oluşturma yükümlülükleri yoksa, koordinasyonu asıl işverence yapılmak kaydıyla birlikte bir kurul oluşturulması zorunludur.

Pratik Öneriler

• İşyerinizde risk değerlendirmesi yapılıp yapılmadığını ve size bu konuda eğitim verilip verilmediğini sorgulayın.
• Ciddi bir tehlike fark ettiğinizde, bunu yazılı olarak (mümkünse kurula veya işverene) bildirin ve bildirim tarihini kaydedin.
• İş kazası geçirmeniz halinde, olay yerini ve tanıkları mümkün olan en kısa sürede belgeleyin.

Sağlık Gözetimi ve Periyodik Muayeneler

İşveren, çalışanların işyerinde maruz kalacakları sağlık ve güvenlik risklerini dikkate alarak periyodik sağlık gözetimine tabi tutulmalarını sağlamakla yükümlüdür. Bu muayeneler, özellikle tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde düzenli aralıklarla yapılmalı ve sonuçları çalışanın özlük dosyasında saklanmalıdır; bu kayıtlar, ileride bir meslek hastalığı iddiasında önemli bir delil niteliği taşır.

Alkol ve Uyuşturucu Etkisiyle İşyerine Gelme Yasağı

Kanun ayrıca, işyerine alkollü veya uyuşturucu madde almış olarak gelmeyi ve işyerinde bu maddeleri kullanmayı yasaklar; bu durum hem iş sağlığı ve güvenliği açısından hem de İş Kanunu m. 25 kapsamında haklı fesih nedeni olarak değerlendirilir.

Sonuç

İş sağlığı ve güvenliği ihlalleri, işçiye hem çalışmaktan kaçınma hem de gerekirse fesih ve tazminat hakkı tanıyan ciddi bir konudur. Bu haklarınızın değerlendirilmesi için iş hukuku sayfamızdan büromuzla iletişime geçebilirsiniz.