İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimi ve İşverenin Yükümlülükleri: 6331 Sayılı Kanun Rehberi

İş kazalarının büyük kısmı önlenebilir kazalardır. Bu nedenle iş sağlığı ve güvenliği hukuku, kazaların olmadan önce önlenmesine odaklanır. 6331 sayılı Kanun, işverene hem koruyucu hem de önleyici bir dizi yükümlülük yükler: risk değerlendirmesi yapmak, çalışanları eğitmek, uzman ve hekim görevlendirmek, sağlık gözetimini sağlamak ve kurul oluşturmak. Bu yükümlülüklerin yerine getirilmemesi hem idari para cezalarına hem de iş kazası halinde ağır tazminat sorumluluğuna yol açar. Bu yazıda işverenin başlıca yükümlülüklerini ve çalışanların haklarını anlatıyoruz.

İşverenin Genel Yükümlülüğü

6331 sayılı Kanun, işverene çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlama yükümlülüğü yükler. İşveren bu kapsamda mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi, organizasyonun yapılması, gerekli araç ve gereçlerin sağlanması ve mevcut durumun iyileştirilmesi için çalışmalar yapar. Ayrıca çalışanlara işyerinin tehlikelerine uygun ekipman sağlanması, gereğinde denetimi ve bakımı yapılması gerekir. İş Kanunu’nun 77. maddesi de işverene işçilerin sağlığını ve iş güvenliğini sağlamak için gerekli her türlü önlemi alma, araç ve gereci noksansız bulundurma yükümlülüğü verir.

Risk Değerlendirmesi

İşveren, işyerinde risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak zorundadır. Risk değerlendirmesi; tehlikelerin belirlenmesi, risklerin analizi ve derecelendirilmesi, kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması ve dokümantasyon aşamalarından oluşur. Bu çalışma yazılı olarak hazırlanır ve düzenli aralıklarla veya işyerinde değişiklik olduğunda güncellenir. Risk değerlendirmesinde iş sağlığı ve güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcileri ve destek elemanları birlikte görev alabilir. İşyeri için sağlıklı bir risk değerlendirmesi, iş kazası riskini azaltmanın en etkili yoludur.

Çalışanların Eğitimi

Kanun m. 17’ye göre işveren, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimi almalarını sağlar. Eğitim şu hallerde verilir:

• İşe başlamadan önce,
• Çalışma yeri veya iş değişikliğinde,
• İş ekipmanı değişikliğinde,
• Yeni teknoloji uygulandığında.

Eğitim, değişen ve ortaya çıkan risklere uygun olarak gerektiğinde periyodik olarak tekrarlanır. Eğitimler çalışma saatleri içinde yapılır ve eğitim süresi çalışma süresinden sayılır; eğitim maliyeti çalışanlara yansıtılamaz. Eğitim kayıtlarının tutulması ve çalışanın imzasının alınması ispat açısından önemlidir. Eğitim almamış işçinin iş kazası geçirmesi halinde işverenin kusuru daha ağır değerlendirilir.

İş Güvenliği Uzmanı ve İşyeri Hekimi

İşveren, işyerinin tehlike sınıfına ve çalışan sayısına göre iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirir. Bu görevlendirme, işyerinin kendi bünyesinde veya ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden hizmet alarak yapılabilir. İş güvenliği uzmanı; risk değerlendirmesine katılır, işyerini denetler, eğitim programlarının hazırlanmasına yardım eder ve iş kazası ile meslek hastalıklarının analizinde görev alır. İşyeri hekimi ise çalışanların sağlık gözetimini yürütür, işe giriş ve periyodik muayeneleri yapar ve işyerindeki sağlık risklerine ilişkin önerilerde bulunur. Bu görevlilerin görüşleri işverene yazılı olarak bildirilir; işveren bunlara uymayacaksa gerekçesini yazmalıdır.

İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu

Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği kurulu oluşturulur (m. 22). Kurul, işveren veya işveren vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, insan kaynakları veya personel sorumlusu ve çalışan temsilcilerinden oluşur. Kurul, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili çalışmaları planlar, izler, eğitim programlarını inceler ve iş kazalarının nedenlerini araştırır. Kurul toplantıları düzenli olarak yapılır ve tutanağa bağlanır.

Sağlık Gözetimi

İşveren, çalışanların yaptıkları işle ilgili sağlık risklerinin belirlenmesi amacıyla sağlık gözetimini sağlar. İşe girişte, iş değişikliğinde ve belirli periyotlarla sağlık muayeneleri yaptırılır. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde periyodik muayeneler daha sık uygulanır. Sağlık gözetimi sonucunda işçinin görevi için uygun olmadığı tespit edilirse, işveren uygun bir işe kaydırmayı veya gerekli önlemleri değerlendirmelidir. Bu konuda çalışanın bilgilendirilmesi ve rızası gözetilir.

Çalışanların Yükümlülükleri

Çalışanlar da iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerine sahiptir (m. 19). Bunlar arasında işveren tarafından verilen eğitim ve talimatlara uygun çalışmak, makinelerin, aletlerin, tehlikeli maddelerin ve taşıma araçlarının doğru kullanılmasını sağlamak, kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak, iş sağlığı ve güvenliği için tehlikeli durumları derhal bildirmek ve işverenle işbirliği yapmak yer alır. Çalışanın kusurlu davranışı, iş kazasında tazminat hesabında kusur oranını etkileyebilir; ancak işverenin yükümlülüklerini yerine getirmemesi durumunda çalışanın yalnızca dikkatsizliği işvereni sorumluluktan kurtarmaz.

Yaptırımlar

Kanun’un yükümlülüklerine aykırı davranan işverene idari para cezaları uygulanır. Çalışanlar için ağır ve yakın bir tehlikenin varlığı halinde işyerinde faaliyetin durdurulması veya işin tamamen ya da kısmen durdurulması gibi tedbirler alınabilir. İş kazası halinde ise tazminat sorumluluğu ve cezai sorumluluk gündeme gelir. Ayrıntı için iş kazasında işverenin cezai sorumluluğu ve iş sağlığı ve güvenliği ihlalleri yazılarına bakabilirsiniz.

İşveren İçin Uygulama Kontrol Listesi

• Risk değerlendirmesi güncel ve yazılı mı?
• Çalışanlara eğitim verildi mi ve kayıtları tutuluyor mu?
• İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirildi mi?
• Kişisel koruyucu donanım sağlanıyor mu ve kullanımı denetleniyor mu?
• İş kazası ve ramak kala olayları kayıt altına alınıyor mu?
• Gerekliyse iş sağlığı ve güvenliği kurulu oluşturuldu mu?

Sık Yapılan Hatalar

• Eğitimi sadece kâğıt üzerinde yapıp fiilen vermemek,
• Risk değerlendirmesini bir kez yapıp güncellememek,
• Uzman ve hekim görüşlerini yazılı olarak dikkate almamak,
• Kişisel koruyucu donanım sağlayıp kullanımını denetlememek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir üretim işletmesi işe yeni başlayan işçiye eğitim vermeden makinede çalışma görevi verir. İşçi kaza geçirir. Yapılan incelemede işverenin risk değerlendirmesini güncellemediği ve eğitim vermediği anlaşılır. Bilirkişi, işverenin kusurunu ağır bulur ve işçinin tazminat talebinin büyük bölümü kabul edilir. İşveren iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini eksiksiz yerine getirseydi hem kaza riski azalır hem de tazminat sorumluluğu sınırlanırdı.

Sonuç

İş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri, işverene önleyici bir sorumluluk yükler: risk değerlendirmesi, eğitim, uzman ve hekim görevlendirmesi ve kurul. Çalışanlar da kurallara uymakla yükümlüdür. Bu düzenin işletilmesi, iş kazalarını ve hukuki sorumluluğu azaltır. İşletmenizin iş sağlığı ve güvenliği düzenini gözden geçirmek isterseniz iş hukuku kapsamında birlikte değerlendirme yapabiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla ulaşabilirsiniz.