İşyerinde Alkol ve Uyuşturucu Kullanımı Nedeniyle Fesih

İşyerinde alkol veya uyuşturucu madde kullanımı, hem işçi ve iş arkadaşlarının güvenliğini tehlikeye atması hem de iş disiplinini bozması nedeniyle kanunda özel olarak düzenlenmiş bir haklı fesih sebebidir. Bu yazıda bu hükmün kapsamını ve uygulama şartlarını ele alıyoruz.

Yasal Dayanak

4857 sayılı İş Kanunu’nun 25/II-d maddesi, işçinin işverene, onun ailesi üyelerinden birine ya da işverenin başka işçisine sataşması, işyerine sarhoş yahut uyuşturucu madde almış olarak gelmesi ya da işyerinde bu maddeleri kullanması hallerini, işverenin haklı nedenle derhal fesih hakkı doğuran davranışlar arasında sayar. Bu düzenleme 2012 yılında 6331 sayılı Kanun ile güncellenmiş, önceki dönemde ağır ve tehlikeli işlerde çalışma yasağına atıf yapan ifade, doğrudan sarhoşluk ve uyuşturucu kullanımını düzenleyen açık bir ifadeyle değiştirilmiştir.

Hükmün Kapsamı: İşyeriyle Sınırlı Olması

Bu maddenin uygulanabilmesi için belirleyici olan, işçinin işyerine sarhoş veya uyuşturucu madde almış olarak gelmesi ya da işyerinde bu maddeleri kullanmasıdır. İşçinin mesai saatleri dışında, özel hayatında alkol tüketmesi veya işle hiçbir bağlantısı olmayan bir ortamda bu maddeleri kullanması, bu madde kapsamında değerlendirilmez; zira kanun işçinin özel hayatını değil, işyerindeki davranışını ve işyerine getirdiği riski hedef almaktadır.

Tek Seferlik Olayın Yeterliliği

Kanun metni, bu davranışın tekrarlanmasını şart koşmaz; işyerine sarhoş gelme veya işyerinde uyuşturucu kullanma gibi bir davranışın tek seferlik olması dahi, metnin lafzına göre haklı fesih için yeterli görülebilir. Ancak uygulamada mahkemeler, ölçülülük ilkesi çerçevesinde işin niteliğini (örneğin ağır makine kullanan, araç süren veya güvenlik açısından kritik bir görevde çalışan işçilerde durumun daha ciddi değerlendirilmesi gerektiğini), olayın somut ağırlığını ve işçinin geçmiş sicilini de değerlendirmeye alabilir.

İspat Yöntemleri

İşverenin bu sebebe dayanarak fesih yapabilmesi için durumu somut delillerle ispatlaması gerekir. Uygulamada kullanılan başlıca ispat araçları:

• Tanık beyanları (iş arkadaşları, yöneticiler),
• Olay anında tutulan tutanaklar,
• Güvenlik kamerası kayıtları,
• Hukuka uygun şekilde ve işçinin rızası veya işyeri kurallarına dayalı olarak yapılan alkol/uyuşturucu test sonuçları.

Test uygulamalarının kişilik haklarına ve mevzuata uygun şekilde (orantılılık, gizlilik, işyeri politikasının önceden ilan edilmiş olması gibi) yürütülmesi, hem hukuka uygunluk hem ispat gücü açısından önemlidir.

Derhal Fesih Hakkının Kullanma Süresi

İş Kanunu’nun 26. maddesi uyarınca bu haklı fesih hakkı, işverenin durumu öğrendiği tarihten itibaren altı iş günü içinde ve her halde olayın gerçekleşmesinden itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır. Bu süre geçtikten sonra yapılan fesih, haklı nedenle fesih olarak değerlendirilemeyebilir; işveren bu durumda ancak geçerli sebep kapsamında (varsa) fesih yapabilir.

Tazminat Sonuçları

Bu madde kapsamında yapılan fesihte işçi, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışı nedeniyle kıdem tazminatına hak kazanamaz; aynı şekilde işveren bildirim süresi beklemeksizin feshedebildiğinden ihbar tazminatı da doğmaz.

Bağımlılık Boyutuna Ulaşan Durumlarda Yaklaşım

İşçinin alkol veya madde bağımlılığı bir hastalık boyutuna ulaşmışsa, işverenlerin salt cezalandırıcı bir yaklaşım yerine, mümkünse destekleyici politikalar (rehabilitasyon süreçlerine yönlendirme, sağlık desteği) izlemesi hem insani hem de kurumsal itibar açısından önerilir; ancak bu, kanundan doğan fesih hakkını ortadan kaldırmaz, işverenin takdirine bağlı bir tercih meselesidir.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. Bir üretim tesisinde forklift operatörü olarak çalışan bir işçinin, mesai saatinde alkol almış halde makineyi kullanmaya çalıştığı, iki iş arkadaşı tarafından fark edilip yöneticiye bildirilir; durum tutanakla belgelenir. İşveren bu bilgiyi öğrendiği günden itibaren altı iş günü içinde iş sözleşmesini haklı nedenle feshederse, işçi kıdem ve ihbar tazminatı talep edemez.

İş Sağlığı ve Güvenliği Boyutu

İşyerine alkollü veya uyuşturucu madde almış olarak gelmek, aynı zamanda 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında da yasaklanmıştır; bu durum yalnızca işçinin kendi güvenliğini değil, iş arkadaşlarının ve işyerindeki genel güvenliği de tehlikeye atar. Bu nedenle işverenin, bu tür bir durumu tespit ettiğinde derhal işçiyi görevden uzaklaştırması ve gerekli güvenlik önlemlerini alması beklenir.

Pratik Öneriler

• İşveren iseniz, işyerinde alkol ve uyuşturucu politikanızı yazılı hale getirin ve çalışanlara önceden duyurun.
• Şüpheli bir durumla karşılaştığınızda, tutanak tutma ve tanık bulma sürecini derhal başlatın.
• 6 iş günlük fesih hakkını kullanma süresini kaçırmamaya özen gösterin.

Disiplin Yönetmeliğinin Rolü

İşyerinde önceden ilan edilmiş, alkol ve uyuşturucu testi uygulama usulünü, kimlerin bu testi yapabileceğini ve sonuçların nasıl değerlendirileceğini düzenleyen bir disiplin yönetmeliği bulunması, hem işverenin uygulamalarının hukuka uygunluğunu güçlendirir hem de işçilerin bu kurallardan önceden haberdar olmasını sağlar. Böyle bir yönetmeliğin bulunmaması, test sonuçlarının delil olarak kullanılmasını tartışmalı hale getirebilir.

İşten Uzaklaştırma ile Fesih Arasındaki Fark

İşveren, olayı tespit ettiğinde işçiyi derhal geçici olarak görevden uzaklaştırabilir; bu, henüz fesih anlamına gelmez ve soruşturma sürecinin tamamlanmasına imkan tanır. Fesih kararı, tutanak ve delillerin değerlendirilmesinin ardından, altı iş günlük süre içinde ayrıca alınmalıdır. Bu iki aşamanın birbirine karıştırılmaması, sürecin usulüne uygun yürütülmesi açısından önemlidir.

Meslek Hastalığı ve Bağımlılık Tedavisi Sürecindeki İşçiler

İşçinin alkol veya madde bağımlılığı nedeniyle resmi bir tedavi sürecine (örneğin bir sağlık kuruluşunda yatarak tedavi) girdiği ve bu durumu işverene bildirdiği hallerde, işverenin bu süreci de gözeterek değerlendirme yapması, hem insani hem de olası bir işe iade davasında ölçülülük ilkesi açısından önemlidir; ancak bu, işyerinde fiilen sarhoş veya etkisi altında yakalanan bir işçiye karşı fesih hakkını ortadan kaldırmaz.

Test Sonucuna İtiraz Hakkı

İşçi, uygulanan alkol veya madde testinin usulüne uygun yapılmadığını veya sonucun hatalı olduğunu düşünüyorsa, bu itirazını işe iade davası sürecinde ileri sürebilir; mahkeme bu durumda test yönteminin güvenilirliğini, tutanağın düzenleniş şeklini ve tanık ifadelerinin tutarlılığını ayrıca değerlendirir.

Sonuç

İşyerinde alkol veya uyuşturucu kullanımı, kanunda açıkça düzenlenmiş güçlü bir haklı fesih sebebidir; ancak sürenin kaçırılmaması ve olayın somut delillerle ispatlanması gerekir. Durumunuzun değerlendirilmesi için iş hukuku hizmetlerimiz sayfasını inceleyebilirsiniz.