Servis Ücreti ve Bahşiş İşçilere Nasıl Dağıtılır? İş Kanunu’nda Yüzde Usulü

Restoranda ya da otelde ödenen hesapta çoğu zaman “servis bedeli” veya “hizmet bedeli” adı altında bir kalem görülür. Müşteri bu tutarın garsonlara ve diğer çalışanlara gittiğini varsayar. Uygulamada ise bu paraların nasıl toplandığı, işverenin payı olup olmadığı ve işçilere nasıl dağıtıldığı ciddi tartışma konusudur. İş Kanunu m. 51 ve 52, yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde bu paraların işçilere ait olduğunu ve eksiksiz dağıtılması gerektiğini açıkça düzenler.

Yüzde Usulünün Uygulandığı İşyerleri

İş Kanunu m. 51, otel, lokanta, eğlence yerleri ve benzeri yerler ile içki verilen ve hemen orada yenilip içilmesi için çeşitli yiyecek satan yerlerden “yüzde” usulünün uygulandığı müesseselerde uygulanır. Yüzde usulü, müşteriden alınan hesap tutarına belli bir oranın eklenerek hizmet karşılığı olarak toplanması yöntemidir. Bu para, ücret sistemi içinde işçilere ek gelir olarak dağıtılır. Kanunun kapsamı yalnızca hesap pusulasına eklenen yüzdeleri değil, başka isimlerle alınan paraları da kapsar.

Eksiksiz Ödeme Yükümlülüğü

Kanuna göre işveren, servis karşılığı veya başka isimlerle müşterilerin hesap pusulalarına yüzde eklenerek veya ayrı şekillerde alınan paralarla kendi isteği ile müşteri tarafından işverene bırakılan yahut da onun kontrolü altında bir araya toplanan paraları işyerinde çalışan tüm işçilere eksiksiz olarak ödemek zorundadır. Bu hüküm, işverenin bu paralardan kesinti yapmasını, kendisine pay ayırmasını veya işletme masrafı olarak kullanmasını engeller. Kredi kartı komisyonu gibi kesintilerin hangi ölçüde yansıtılabileceği, yönetmelik ve uygulama çerçevesinde değerlendirilir; ancak keyfi kesintiler uygun değildir.

Belgeleme Yükümlülüğü

İşveren veya işveren vekili, bu paraların kendisi tarafından alındığında eksiksiz olarak işçilere dağıtıldığını belgelemekle yükümlüdür. Yani ispat yükü işverene aittir. İşçilerin toplanan tutarı ve dağıtımı denetleyebilmesi için bordro, kasa kayıtları ve dağıtım listeleri saklanmalıdır. İşveren dağıtımı belgeleyemezse, işçilerin hak iddiaları güç kazanır ve işçi eksik ödenen tutarı dava yoluyla isteyebilir. İşverenin belgeleme yükümlülüğü, ücret ödemesine ilişkin genel ispat kurallarıyla da uyumludur.

Hesap Pusulalarının Genel Toplamı ve İşçi Temsilcisi

Kanun m. 52’ye göre yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde işveren, her hesap pusulasının genel toplamını gösteren bir belgeyi işçilerin kendi aralarından seçecekleri bir temsilciye vermekle yükümlüdür. Bu belgelerin şekli ve uygulama usulleri iş sözleşmelerinde veya toplu iş sözleşmelerinde gösterilir. Temsilci mekanizması, işçilerin toplanan tutarı denetlemesini sağlar. Temsilci belgeleri inceleyerek dağıtımın doğru yapılıp yapılmadığını kontrol edebilir. Böylece işçiler tek tek işverenle karşı karşıya kalmadan haklarını izleyebilir.

Dağıtım Esasları

Toplanan paraların o işyerinde çalışan işçiler arasında yapılan işlerin niteliğine göre hangi esaslar ve oranlar çerçevesinde dağıtılacağı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca hazırlanacak bir yönetmelikle gösterilir. Bu nedenle dağıtım oranlarını belirlerken yönetmelik hükümlerine, iş sözleşmelerine ve toplu iş sözleşmelerine bakmak gerekir. Genellikle hizmet veren çalışanlar, mutfak personeli, temizlik ve yönetim dışındaki personel gibi farklı gruplar için farklı oranlar belirlenir. İşyeri uygulaması yönetmeliğe uygun olmalıdır.

Tatil Ücretlerinin İşverence Ödenmesi

Yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri işverence işçiye ödenir. Yani bu tatil günlerinin ücreti yüzde gelirinden değil, işverenin kendi kaynağından karşılanır. Benzer şekilde yıllık ücretli izin süresi için ödenecek ücret de yüzdelerden toplanan para dışında işveren tarafından ödenir. Bu düzenleme, işçilerin yüzde gelirlerinin dalgalı olması nedeniyle tatil ve izin sürelerinde ücret kaybına uğramasını önler. Ulusal bayram ve genel tatil ücreti hakkında ayrıntı için ulusal bayram ve genel tatil ücreti ve hafta tatili için hafta tatili ücreti yazılarına bakabilirsiniz.

Yüzde Gelirinin Ücret Niteliği ve Kıdem Tazminatına Etkisi

Yüzdelerden işçiye ödenen paralar ücret niteliği taşıyabilir ve bu kalemler kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve diğer işçilik alacaklarının hesabında dikkate alınabilir. Ödemenin düzenli olması ve işçinin emeğinin karşılığı olması ücret niteliğini güçlendirir. İşçi, yüzdelerden aldığı payı hesaba katmadan yapılan tazminat hesabına itiraz edebilir. Ücret niteliğinin kabulü, sigorta primi ve vergi yükümlülüklerini de etkiler. Tazminat hesabının ayrıntıları için kıdem tazminatı nasıl hesaplanır ve ikramiye, prim ve yan hakların kıdem tazminatına etkisi yazılarına göz atabilirsiniz.

İşverenin Hesap Pusulasında Servis Bedelini Göstermesi

Servis bedelinin müşteri hesabında ayrıca gösterilmesi, işverenin şeffaflık yükümlülüğüdür. Müşteriye sunulan hesap pusulasında bu tutarın ne amaçla alındığı açıkça belirtilmelidir. Aksi halde müşteri bunu bahşiş sanır ve işletme geliri olarak işlem görmesi tartışma yaratır. İşçi açısından da servis bedeli tahsilatının kayıtlı olması, ileride alacağını ispat etmesini kolaylaştırır. Tüketici hukuku açısından da hesap pusulasının açık olması gerekir.

İşçinin Alacağını İsteme Yolu

İşçi, kendisine eksik veya hiç ödenmeyen servis bedelini iş mahkemesinde alacak davası yoluyla isteyebilir. Dava öncesinde zorunlu arabuluculuk aşaması vardır. İşçi, dağıtım listelerini, bordro kayıtlarını, tanık beyanlarını ve işçi temsilcisinin bilgilerini delil olarak kullanabilir. Ödenmeyen alacaklar için zamanaşımı süresi ücret alacağına ilişkin beş yıllık süre içinde değerlendirilir. Delil konusunda iş davalarında delil ve tanık yazısı yol gösterir.

Sık Yapılan Hatalar

• Servis bedelinin işverenin geliri sanılması,
• Dağıtım listelerinin tutulmaması,
• İşçi temsilcisine belge verilmemesi,
• Yüzde gelirinin bordroda gösterilmemesi,
• Tatil ücretlerinin yüzdelerden kesilmesi.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir lokantada müşterilerin hesabına yüzde on hizmet bedeli eklenmektedir. İşveren bu tutarı toplayıp bir kısmını işletme giderlerine ayırmakta, kalanını işçilere dağıtmaktadır. İşçiler, dağıtım listelerini görmek istediklerinde işveren belge sunamaz. İşçilerden biri iş mahkemesinde alacak davası açar. Kanun gereği işveren, paraların eksiksiz dağıtıldığını belgelemekle yükümlü olduğundan ispat yükünü karşılayamaz ve işçilerin hak iddiaları güç kazanır.

Sonuç

Yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde servis bedeli ve benzeri paralar işçilere aittir; işveren bunları eksiksiz dağıtmak ve dağıtımı belgelemekle yükümlüdür. İşçi temsilcisi mekanizması ve tatil ücretlerinin işverence ödenmesi işçi haklarını güçlendirir. Servis bedeli veya bahşiş alacağınız konusunda destek için iş hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim bölümünden bize telefon veya mesajla ulaşabilirsiniz.