Kısıtlama Kararı Nedir? Kısıtlama Sebepleri, Dava Süreci ve Kısıtlılığın Kaldırılması

Ergin bir kişinin işlerini kendi başına yürütememesi, yakınları için hem duygusal hem de hukuki bir sorun olabilir. Banka işlemleri, taşınmaz satışı, borçlanma, miras ve tedavi kararları gibi konularda kimin karar vereceği belirsizleşebilir. Türk hukuku bu durumda kişiyi korumak için kısıtlama ve vesayet kurumunu öngörmüştür. Kısıtlama, kişinin haklarını elinden almak için değil, fiil ehliyetini sınırlandırarak korunmasını sağlamak için başvurulan bir tedbirdir. Bu yazıda kısıtlama sebeplerini, dava sürecini ve kısıtlılığın kaldırılmasını anlatıyoruz.

Kısıtlama Nedir?

Kısıtlama, ergin bir kişinin fiil ehliyetinin mahkeme kararıyla sınırlandırılması ve kişiye vasi atanmasıdır. Küçüklerde velayet, velayet altında olmayan küçüklerde ise vesayet söz konusuyken, erginlerde vesayeti gerektiren haller kanunda ayrıca sayılmıştır (TMK m. 404-408). Vesayet işlerini sulh hukuk mahkemesi (vesayet makamı) ve asliye hukuk mahkemesi (denetim makamı) yürütür (TMK m. 397). Kısıtlama ile birlikte kişiye bir vasi atanır ve bu kişi, kısıtlının kişiliği ve malvarlığıyla ilgili menfaatlerini korur.

Kısıtlama Sebepleri

Medeni Kanun’da kısıtlama sebepleri şunlardır:

1. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı (m. 405): İşlerini göremeyen, korunması ve bakımı için sürekli yardıma ihtiyaç duyan ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan ergin kısıtlanır.
2. Savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim (m. 406): Bu sebeplerle kendisini veya ailesini darlık ya da yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açan ve devamlı korunmaya ve bakıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden ergin kısıtlanır.
3. Özgürlüğü bağlayıcı ceza (m. 407): Kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla ceza infaz kurumunda bulunan kişi isteği üzerine kısıtlanabilir veya kendisine kayyım atanabilir. Toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezası infaz ediliyorsa, isteği bulunmasa dahi kişiliğinin veya malvarlığının korunması bakımından gerekli görülürse kısıtlanabilir.
4. İstek üzerine (m. 408): Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin, kendi kısıtlanmasını isteyebilir.

Bu sebeplerin her biri için kanunun aradığı şartlar farklıdır. Örneğin savurganlık tek başına yeterli olmaz; kişinin bu yüzden kendisini veya ailesini yoksulluğa düşürme tehlikesi ve devamlı korunmaya muhtaç olması gerekir.

Dava Süreci ve Rapor Şartı

Kısıtlama başvurusu vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesine yapılır. Hâkim, kısıtlanması istenen kişiyi dinler; savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim veya istek sebebiyle kısıtlamada, kişi dinlenmeden karar verilemez (TMK m. 409). Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ise ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir. Hâkim, kurul raporunu göz önünde tutarak kısıtlanması istenen kişiyi dinleyebilir. Velayet ve vesayete ilişkin dava ve işlerde basit yargılama usulü uygulanır (HMK m. 316).

Başvuru sırasında şu belgelerin hazırlanması yararlıdır: kısıtlanması istenen kişinin kimlik ve nüfus kayıtları, sağlık kayıtları ve raporlar, hastane epikrizleri, davranış ve mali durumu gösteren belgeler, yakınların beyanları.

Geçici Önlemler

Vesayet işleri zorunlu kıldığı takdirde vesayet makamı, vasinin atanmasından önce de kendiliğinden gerekli önlemleri alır; özellikle kısıtlanması istenen kişinin fiil ehliyetini geçici olarak kaldırabilir ve ona bir temsilci atayabilir (TMK m. 420). Bu, dava sürerken kişinin kendisine veya malvarlığına zarar vermesini önlemek için önemlidir.

Kısıtlama Kararının İlanı ve Sonuçları

Kısıtlama kararı kesinleşince hemen kısıtlının yerleşim yeri ile nüfusa kayıtlı olduğu yerde ilan olunur; kısıtlama iyiniyetli üçüncü kişileri ilandan önce etkilemez (TMK m. 410). Kısıtlanan kişi adına işlemleri vasi yürütür. Vasi, kısıtlıyı korumak ve bütün kişisel işlerinde ona yardım etmekle yükümlüdür (TMK m. 447), vesayet altındaki kişiyi bütün hukuki işlemlerinde temsil eder (TMK m. 448). Ayrıntı için vesayet ve vasi atanması ve vasinin görev ve sorumlulukları yazılarına bakabilirsiniz.

Kısıtlanan ergin çocuklar kural olarak vesayet altına alınmayıp velayet altında bırakılır (TMK m. 419). Bu nedenle ergin ama kısıtlanan bir çocuğun ana babası, hâkim vasi atanmasına gerek görmedikçe velayetini sürdürür.

Kısıtlılığın Kaldırılması

Kısıtlama sebebi ortadan kalkarsa vesayet makamı vesayetin sona ermesine karar verir (TMK m. 472). Kaldırma şartları sebebe göre değişir:

• Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı: Vesayetin kaldırılması, ancak kısıtlama sebebinin ortadan kalktığının resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmesi halinde mümkündür (m. 474).
• Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşam tarzı veya kötü yönetim: Kaldırma isteyebilmek için en az bir yıldan beri vesayet altına alınmayı gerektiren sebeple ilgili olarak bir şikâyete meydan vermemiş olmak gerekir (m. 475).
• Kendi isteğiyle kısıtlanma: Kısıtlamayı gerektiren sebebin ortadan kalkması aranır (m. 476).
• Hapis nedeniyle kısıtlama: Hapis halinin hukuka uygun biçimde sona ermesiyle vesayet kendiliğinden ortadan kalkar (m. 471).

Kısıtlama ilan edilmişse kaldırılması da ilan olunur; ancak fiil ehliyetinin yeniden kazanılması ilanın yapılmasına bağlı değildir (m. 473).

Vasiye ve Vesayet Makamına İtiraz

Vesayet makamının kararlarına karşı, tebliğ gününden başlayarak on gün içinde denetim makamına itiraz edilebilir (TMK m. 461/2, 488). Ayırt etme gücüne sahip olan kısıtlı ve her ilgili, vasinin eylem ve işlemlerine karşı vesayet makamına şikâyette bulunabilir. Bu nedenle kısıtlanan kişi veya yakınları, karara itiraz için süreyi kaçırmamalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Sağlık kurulu raporu olmadan akıl hastalığı sebebiyle kısıtlama talep etmek,
• Kısıtlama ile kişiyi tüm haklarından mahrum etmenin amaçlandığını düşünmek,
• Vasi olarak atanan kişinin izin almadan önemli işlem yapabileceğini varsaymak,
• Kaldırma davasında güncel rapor sunmamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. İleri yaştaki bir kişide zamanla hafıza kaybı ve karar verme güçlüğü başlar; banka hesabından kontrolsüz ödemeler yapılmaktadır. Çocukları vesayet makamına başvurur. Mahkeme, resmî sağlık kurulu raporu ister ve kişiyi dinler. Rapor, kişinin işlerini görebilme yeteneğinin ciddi biçimde azaldığını gösterirse kısıtlamaya karar verilir ve çocuklardan biri vasi olarak atanır. Vasi, kişinin malvarlığını yönetir ve önemli işlemler için vesayet makamından izin alır.

Sonuç

Kısıtlama, ergin kişiyi kendine ve başkalarına zarar vermekten koruyan, kanunda sıkı şartlara bağlanmış bir kurumdur. Sebebin kanıtlanması, resmî sağlık kurulu raporu ve kişinin dinlenmesi gibi güvenceler bulunur. Kısıtlılığın kaldırılması da sebebin ortadan kalktığının belirlenmesine bağlıdır. Yakınınız için kısıtlama başvurusu düşünüyorsanız veya kısıtlanan biri için kaldırma talebinde bulunacaksanız aile hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla ulaşabilirsiniz.