Suç mağdurunun soruşturma ve kovuşturmada hakları: delil toplatma, belge örneği, baro avukatı, davaya katılma, kanun yolu, yol giderleri ve tekrar dinlenmeme.
Kısaca
- Mağdur ve şikâyetçi soruşturma evresinde delillerin toplanmasını isteyebilir, gizliliği bozmamak şartıyla savcıdan belge örneği alabilir ve kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz edebilir (CMK m. 234/1-a).
- Kovuşturma evresinde duruşmadan haberdar edilme, kamu davasına katılma, belge örneği isteme, tanık davet ettirme ve katılan sıfatıyla kanun yollarına başvurma hakları vardır.
- Cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip, kadına karşı kasten yaralama, işkence, eziyet ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda vekili olmayan mağdur baro avukatı isteyebilir.
- On sekiz yaşından küçük veya meramını ifade edemeyecek durumdaki mağdura istem aranmaksızın avukat görevlendirilir.
- Dava nakli veya adli tıp işlemleri nedeniyle başka bir yere gitmek zorunda kalan mağdurun yol, konaklama ve iaşe giderleri devlet tarafından karşılanır.
Ceza yargılamasında dikkatler çoğu zaman şüpheli veya sanık üzerine yoğunlaşır. Oysa suçtan doğrudan etkilenen mağdurun da kanunla güvence altına alınmış önemli hakları vardır. Bu hakların bilinmemesi veya zamanında kullanılmaması, mağdurun sürece etkili şekilde katılamamasına ve kararlara itiraz imkânını kaybetmesine yol açabilir. Bu yazıda Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 233-236 çerçevesinde mağdur ve şikâyetçinin haklarını açıklıyoruz.
Mağdur, Şikâyetçi ve Suçtan Zarar Gören
- Mağdur: Suçun doğrudan hedef aldığı, hukuki değeri ihlal edilen kişidir. Örneğin yaralanan veya dolandırılan kişi.
- Şikâyetçi: Suçu yetkili makamlara bildiren ve failin cezalandırılmasını isteyen kişidir.
- Suçtan zarar gören: Mağdur olmasa da suç nedeniyle zarara uğrayan kişidir. Örneğin öldürülen kişinin yakınları.
Bu kişilerin hakları büyük ölçüde benzerdir ve kanunda birlikte düzenlenmiştir.
Soruşturma Evresindeki Haklar
| Hak | Açıklama |
|---|---|
| Delil toplanmasını isteme | Kamera kayıtları, HTS kayıtları, banka hareketleri, tanıklar gibi delillerin toplanmasını savcıdan talep etme |
| Belge örneği isteme | Soruşturmanın gizlilik ve amacını bozmamak koşuluyla savcıdan belge örneği alma |
| Baro avukatı isteme | Kanunda sayılan suçlarda vekili yoksa baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteme |
| Dosya inceleme | CMK m. 153’e uygun olmak koşuluyla soruşturma belgelerini ve elkonulan eşyayı inceletme |
| KYOK’a itiraz | Kovuşturmaya yer olmadığına dair karara kanuni usule göre itiraz etme |
Şikâyet dilekçesinde delillerin somut olarak gösterilmesi ve toplanmasının talep edilmesi soruşturmanın etkinliğini artırır. Bu konuda savcılığa şikâyet dilekçesi nasıl yazılır ve kovuşturmaya yer olmadığına dair karara itiraz yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kovuşturma Evresindeki Haklar
| Hak | Açıklama |
|---|---|
| Duruşmadan haberdar edilme | Çağrı kâğıdına iddianame eklenir; iletişim bilgileri varsa telefon veya e-posta ile de bilgi verilir |
| Kamu davasına katılma | Katılan sıfatı alarak davanın tarafı olma |
| Tutanak ve belge örneği isteme | Duruşma tutanakları ve dosyadaki belgelerin örneklerini alma |
| Tanık davet ettirme | Olayı bilen kişilerin tanık olarak dinlenmesini isteme |
| Baro avukatı isteme | Kanunda sayılan suçlarda vekili yoksa avukat görevlendirilmesini isteme |
| Kanun yoluna başvurma | Davaya katılmış olmak şartıyla hükme karşı istinaf veya temyiz |
Kanun yoluna başvurabilmek için katılan sıfatının alınmış olması gerekir. Ayrıntılar için katılan olarak davaya katılma yazımıza bakabilirsiniz.
Baro Tarafından Avukat Görevlendirilmesi
Vekili bulunmayan mağdur, şu suçlarda talep etmesi hâlinde baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteyebilir:
- Cinsel saldırı,
- Çocukların cinsel istismarı,
- Israrlı takip,
- Kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet,
- Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlar.
Mağdur on sekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malul ise ve vekili yoksa, istemi aranmaksızın avukat görevlendirilir. Görevlendirilen avukatın ücreti devlet tarafından karşılanır.
Mağdurun Dinlenmesi ve Korunması
- Mağdur ve şikâyetçi, savcı veya mahkeme tarafından çağrı kâğıdıyla çağrılıp dinlenir; çağrıya uyulmaması hâlinde tanıklara ilişkin zorla getirme hükümleri uygulanabilir.
- İşlenen suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş çocuk veya mağdur, maddi gerçeğin ortaya çıkarılması bakımından zorunlu hâller dışında bir defa dinlenir; dinleme sırasında psikoloji, psikiyatri, tıp veya eğitim alanında bu alanlarda yetkin bir kişi bulundurulur. Sanıkla yüz yüze gelmesinde sakınca görülen mağdurların beyanları özel ortamda bu alandaki görevliler aracılığıyla alınır (CMK m. 236).
- Aile içi ve kadına yönelik şiddet olaylarında 6284 sayılı Kanun kapsamındaki koruyucu tedbirler de ayrıca talep edilebilir. Ayrıntılar için aile içi şiddette ceza yargılaması yazımıza bakabilirsiniz.
Giderler
Soruşturma veya kovuşturma aşamasında dava nakli veya adli tıp işlemleri nedeniyle yerleşim yeri dışında bir yere gitmek zorunda kalan mağdurun konaklama, iaşe ve ulaşım giderleri Harcırah Kanunu’na göre Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır (CMK m. 234/4).
Tebligat ve Adres Yükümlülüğü
Mağdur, şikâyetçi veya vekilinin dilekçede ya da tutanakta belirttiği adres tebligata esas alınır. Bu adrese çıkarılan çağrıya uyulmazsa yeniden tebligat yapılmaz; adresin yanlış olması veya değişikliğin bildirilmemesi hâlinde adres araştırması yapılmayabilir. Beyanının alınması zorunlu görülen hâller bunun istisnasıdır.
Uzlaştırma ve Tazminat
- Uzlaştırma kapsamındaki suçlarda mağdurun rızası olmadan uzlaşma sağlanamaz; mağdur zararının giderilmesini veya özür gibi edimleri uzlaşma şartı olarak öne sürebilir. Bkz. uzlaştırma nedir.
- Ceza mahkemesi kural olarak maddi ve manevi tazminata hükmetmez. Mağdurun tazminat alabilmesi için hukuk mahkemesinde ayrıca dava açması gerekir; ceza dosyasındaki deliller ve kesinleşmiş mahkûmiyet kararı bu davada önemli rol oynar.
Mağdurların Sık Yaptığı Hatalar
- Delilleri geç sunmak: Kamera kayıtları çoğu işyerinde birkaç gün ile birkaç hafta arasında silinir. Kayıtların toplanması talebinin şikâyetle birlikte yapılması gerekir.
- Şikâyet süresini kaçırmak: Şikâyete bağlı suçlarda fiil ve failin öğrenilmesinden itibaren altı aylık süre geçtikten sonra yapılan şikâyet sonuç doğurmaz.
- Katılma talebini unutmak: Katılan sıfatı alınmadan verilen beraat kararına karşı kanun yoluna başvurulamaz.
- Tebligatları takip etmemek: Adres değişikliğini bildirmemek, duruşmalardan habersiz kalmaya yol açabilir.
- Uzlaştırma teklifini değerlendirmeden reddetmek veya kabul etmek: Uzlaşmanın edimi, ödeme takvimi ve yerine getirilmemesinin sonuçları dikkatle incelenmelidir.
- Tazminat hakkını ihmal etmek: Ceza davası sonuçlanınca tazminat davası için zamanaşımı sürelerinin geçmemesine dikkat edilmelidir.
Örnek Olay
Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz:
Eski eşi tarafından aylardır ısrarla takip edilen bir kadın savcılığa şikâyette bulunur. İfadesi alınırken kendisine hakları anlatılır; vekili olmadığı için baro tarafından avukat görevlendirilmesini ister. Avukat, mesaj kayıtları ve site kamera görüntülerinin toplanmasını talep eder. Dava açıldığında mağdur katılan sıfatını alır; mahkeme sanık hakkında beraat kararı verirse, katılan sıfatı sayesinde bu karara karşı istinaf yoluna başvurabilir. Mağdur ayrıca uğradığı manevi zarar için hukuk mahkemesinde tazminat davası açabilir.
Sonuç
Mağdur, ceza sürecinin pasif bir izleyicisi değildir. Delil toplatma, belge alma, avukat görevlendirilmesi, davaya katılma ve kanun yollarına başvurma hakları zamanında kullanıldığında sürecin sonucuna doğrudan etki eder. Ceza hukuku alanında mağdur vekilliği için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Şikâyetçi olduğum dosyada davaya katılmazsam ne kaybederim?
Katılan sıfatını almayan mağdur, CMK m. 234/1-b-6 uyarınca davayı sonuçlandıran kararlara karşı istinaf veya temyiz gibi kanun yollarına başvuramaz. Ayrıca delil sunma ve duruşmada soru sorma gibi haklarını daha sınırlı kullanır. Bu nedenle davaya katılma talebinin hüküm verilinceye kadar yapılması önemlidir.
Mağdur olarak avukat ücreti ödemeden avukat alabilir miyim?
Kanunda sayılan suçlarda (cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip, kadına karşı kasten yaralama, işkence, eziyet ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlar) vekili bulunmayan mağdur, baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteyebilir. Mağdur on sekiz yaşından küçük, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek durumdaysa talep aranmaksızın avukat görevlendirilir.
Adresim değişti, bildirmezsem ne olur?
CMK m. 235 uyarınca mağdurun dilekçesinde veya beyanında belirttiği adres tebligata esas alınır. Adres değişikliği bildirilmezse tebligat yapılamaması hâlinde adres araştırılmayabilir ve duruşmadan haberdar olunamayabilir. Bu nedenle adres ve telefon değişikliklerinin dosyaya bildirilmesi gerekir.
Dayanak mevzuat
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 233-238 (7188, 7331 ve 7406 sayılı Kanunlarla değişik)
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 173 (kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz)
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 253 (uzlaştırma)
Ceza Hukuku konusunda destek mi gerekiyor?
Durumunuzu anlatın, size en geç 24 saat içinde dönüş yapalım. Görüşme büroda veya online yapılabilir; paylaştığınız bilgiler gizli tutulur.