Mal Ortaklığı Rejimi Seçildiyse Boşanmada Ortaklık Malları Nasıl Bölüşülür?

Mal ortaklığı, eşlerin malvarlığının kişisel sayılanlar dışında ortaklık olarak kabul edildiği, yasal olmayan, yani yalnızca sözleşmeyle seçilebilen bir rejimdir. Boşanmada kurallar nettir: her eş önce katılma rejiminde kişisel malı sayılacak olanları geri alır, geriye kalan ortaklık malları eşler arasında yarı yarıya paylaşılır. Yani rejim, katılma rejiminin tersine, “hesap yapıp farkı öde” mantığıyla değil, malı ortaya koyup bölüşme mantığıyla işler. Bu fark, özellikle taşınmazlar ve işletmeler söz konusu olduğunda sonuçları değiştirir.

Rejim nasıl kurulur ve neleri kapsar?

Edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanması asıldır; eşler mal rejimi sözleşmesiyle kanunda belirlenen diğer rejimlerden birini kabul edebilirler (TMK m. 202). Sözleşme noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır; eşler evlenme başvurusu sırasında hangi rejimi seçtiklerini yazılı olarak da bildirebilirler (TMK m. 205). Sözleşme yapılmadıysa mal ortaklığı uygulanmaz.

Mal ortaklığı rejimi, ortaklık malları ile eşlerin kişisel mallarını kapsar (TMK m. 256). Yani mal ortaklığında da tüm mal varlığı ortak olmaz; kişisel mallar ayrı kalır. Ortaklığın kapsamı iki biçimde belirlenir.

Genel mal ortaklığı ve sınırlı mal ortaklığı

Genel mal ortaklığında eşlerin kanun gereğince kişisel mal sayılanlar dışındaki malları ile gelirleri ortaklık mallarını oluşturur. Eşler ortaklık mallarına bölünmemiş bir bütün olarak sahip olurlar ve hiçbir eş ortaklık payı üzerinde tek başına tasarruf hakkına sahip değildir (TMK m. 257). Bunun pratik anlamı, bir eşin tapuda kendi adına kayıtlı taşınmazı da ortaklık malıysa onu diğer eşin katılımı olmadan elden çıkaramamasıdır.

Sınırlı mal ortaklığında ise ortaklığın kapsamı daha dardır. Eşler mal rejimi sözleşmesiyle yalnızca edinilmiş mallardan oluşan bir ortaklık kabul edebilirler; bu durumda kişisel malların gelirleri de ortaklığa dahildir (TMK m. 258). Bunun dışında eşler, belirli malvarlığı değerlerini veya türlerini, özellikle taşınmaz malları, bir eşin kazancını ya da bir meslek veya sanat icrası için kullandığı malları ortaklık dışında tutabilirler; sözleşmede aksi öngörülmedikçe bu malların gelirleri ortaklığa dahil değildir (TMK m. 259). Hangi kapsamda ortaklık kurulduğunu bilmek paylaşımın temelidir; bu yüzden elinizdeki noter sözleşmesini mutlaka okumalısınız.

Hangi mallar kişisel mal olarak kalır?

Kişisel mallar mal rejimi sözleşmesi, üçüncü kişinin karşılıksız kazandırması veya kanunla belirlenir. Eşlerden her birinin yalnızca kişisel kullanımına ayrılmış olan eşyası ile manevi tazminat alacakları kanundan dolayı kişisel maldır (TMK m. 260). Üçüncü kişinin karşılıksız kazandırması derken, bağışlayanın ya da mirasbırakanın kazandırdığı malın kişisel mal olacağını belirlemesi kastedilir; böyle bir belirleme yoksa genel mal ortaklığında bağış ve miras da ortaklığa girer. Boşanmada ise bu mallar, katılma rejiminde kişisel mal sayıldıkları için geri alınabilir (TMK m. 220, 277); kaynağını belgelemek size düşer.

Burada ispat kuralı katılma rejiminden farklıdır: bir eşin kişisel malı olduğu ispatlanmadıkça tüm malvarlığı değerleri ortaklık malı sayılır (TMK m. 261). Katılma rejiminde bir eşin bütün malları aksi ispat edilene kadar edinilmiş mal kabul edilir; ortaklık rejiminde ise “ortaklık malıdır” karinesi geçerlidir. Sizin için bu, kişisel malı olduğunu iddia eden eşin belgelerini baştan düzenlemesi demektir: miras intikali, bağış sözleşmesi, evlilik öncesi birikimi gösteren banka dökümü.

Yönetim: bir eş ortaklık malında ne yapabilir?

Eşler ortaklık mallarını evlilik birliğinin yararına uygun olarak yönetirler. Olağan yönetim sınırları içinde her eş ortaklığı yükümlülük altına sokabilir ve ortak mallarda tasarrufta bulunabilir (TMK m. 262). Olağan yönetim dışında kalan konularda ise eşler ancak birlikte veya biri diğerinin rızasını almak suretiyle ortaklığı yükümlülük altına sokabilir ya da mallarda tasarrufta bulunabilir; rızanın bulunmadığını bilmeyen veya bilecek durumda olmayan üçüncü kişiler için bu rıza var sayılır (TMK m. 263). Bu iki madde, boşanma davası öncesinde bir eşin ortak malı sattığı durumlarda önem kazanır: satış olağan yönetimin dışındaysa diğer eşin rızası gerekir, ama rızasızlığı bilmeyen alıcıyı koruyan kural nedeniyle sonuç tartışmalı hâle gelebilir.

Üçüncü kişilere karşı sorumluluk ise ayrıca düzenlenmiştir. Evlilik birliğini temsil veya ortaklık mallarını yönetme yetkisine dayanarak yapılan borçlar gibi kanunda sayılan ortaklık borçlarından her eş kişisel malları ve ortaklık mallarıyla; diğer bütün borçlardan ise kendi kişisel mallarıyla ve ortaklık mallarının değerinin yarısı kadarıyla sorumlu tutulur (TMK m. 268 ve m. 269).

Boşanmada rejim ne zaman sona erer?

Mahkemece evliliğin iptal veya boşanma sebebiyle sona erdirilmesine ya da mal ayrılığına geçilmesine karar verilmesi hâllerinde mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer. Ortaklık mallarıyla kişisel malların kapsamının belirlenmesinde mal ortaklığının sona erdiği tarih esas alınır (TMK m. 271). Dava açıldıktan sonra edinilen mallar bu hesaba girmez. Mevcut ortaklık mallarının değerlendirilmesinde ise tasfiye anı esas alınır (TMK m. 275). Yani hangi malın ortaklık malı olduğu dava tarihindeki duruma göre belirlenir, değeri ise tasfiye anındaki duruma göre hesaplanır.

Paylaşım: önce geri alma, sonra yarı yarıya bölüşme

Boşanma veya evliliğin iptali sebebiyle ya da kanun veya mahkeme kararı gereğince mal ayrılığına geçiş hâllerinde, her eş edinilmiş mallara katılma rejiminde kendi kişisel malı sayılacak olanları ortaklık mallarından geri alır. Geri kalan ortaklık malları eşler arasında yarı yarıya paylaşılır. Yasal paylaşmanın değiştirilmesine ilişkin anlaşmalar ancak mal rejimi sözleşmesinde bunun açıkça öngörülmüş olması hâlinde geçerlidir (TMK m. 277). Dolayısıyla “kusurlu olan daha az alsın” ya da “evi ben alırım, sen para al” gibi şartlar boşanma anında kararlaştırılacaksa, bunun hangi biçimde geçerli olabileceği ayrıca değerlendirilmelidir.

Kişisel mal ile ortaklık malı arasındaki denkleştirme de hesaba girer. Bir eşin kişisel mallara ilişkin borçları ortaklık mallarından veya ortaklık mallarına ilişkin borçları kişisel mallarından ödenmişse, tasfiye sırasında denkleştirme istenebilir; hangi kesime ait olduğu anlaşılamayan borç ortaklık mallarına ilişkin sayılır (TMK m. 273). Bir eşin kişisel malı veya ortaklık malıyla başka bir mal kesimine giren malvarlığı değerinin edinilmesi, iyileştirilmesi veya korunmasına katkıda bulunulmuşsa, değer artış payına ilişkin hükümler uygulanır (TMK m. 274). Değer artış payını değer artış payı alacağı yazısında anlattık.

Varsayımsal örnek: ortaklık, kişisel mal ve işletme

Varsayımsal bir örnek düşünelim. Bir çift genel mal ortaklığı seçmiş. Evlilik süresince kocanın maaşıyla bir daire, karının çalışmasıyla bir araba alınmış. Karının annesinden kalan bir arsa ve kocanın evlilik öncesi bir hisse senedi portföyü de var. Dava açıldığında kocanın kurduğu küçük bir şirket de bulunuyor.

Boşanma kararında önce geri alınacak mallar ayrılır: miras arsa, katılma rejiminde kişisel mal sayılacağı için karıya geri verilir; kocanın evlilik öncesi portföyü de rejimin başlangıcında ona ait olduğundan, katılma rejimindeki ölçütlerle kişisel sayılır. Daire, araba ve şirket payı ortaklık malı olarak değerlendirilir ve yarı yarıya paylaşılır. Şirket payının hangi eşe bırakılacağı ayrıca tartışılır; kanun, üstün bir yararı olduğunu ispat eden eşe diğer malvarlığı değerlerini de payına mahsuben isteme imkânı tanır (TMK m. 280). Gerçek bir dosyada her kalemin kişisel mı ortaklık mı olduğu tartışma konusu olabilir; ispat yükü bu nedenle taraflardan birinin kişisel mal iddiasında yoğunlaşır.

Katılma rejimiyle karşılaştırınca ne değişir?

İki rejimi yan yana koymak, mal ortaklığının boşanmadaki özelliğini daha görünür kılar. Katılma rejiminde her eşin edinilmiş malları kendi adına kalır ve boşanmada artık değerin yarısı üzerinde bir alacak hakkı doğar (TMK m. 236); yani asıl sonuç bir alacaktır. Mal ortaklığında ise ortaklık malları eşlere bölünmemiş bir bütün olarak aittir ve boşanmada malın kendisi, kişisel malların ayrılmasından sonra yarı yarıya bölüşülür. İlk rejimde kayıt kimin adınaysa mal onda kalır ve fark para olarak ödenir; ikincisinde ise kayıt kimin adına olursa olsun ortaklık malı iki eşin ortak malıdır.

Bu farkın bir başka yansıması ispat kuralında görülür. Katılma rejiminde bir eşin bütün malları aksi ispat edilene kadar edinilmiş mal sayılır (TMK m. 222); ortaklıkta ise kişisel mal olduğu ispatlanmayan her değer ortaklık malı sayılır (TMK m. 261). Mal ortaklığı seçmiş eşlerin sözleşmeyi imzalamadan önce bu sonuçları bilmesi gerekir. Katılma rejiminin hesap mantığı için edinilmiş mallara katılma rejimi yazısına bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, kişisel mal iddiasını geç ve belgesiz ileri sürmektir. Kanun, aksi ispatlanmadıkça tüm malvarlığını ortaklık malı saydığı için ilk adım kayıtların toparlanmasıdır. İkinci hata, dava açıldıktan sonra mal edinerek ya da satarak durumu değiştirmeye çalışmaktır; ortaklık malı ile kişisel malın kapsamı dava tarihindeki duruma göre belirlendiği için bu hamleler ayrımı değiştirmez. Üçüncü hata, ortaklık malında diğer eşin rızasını almadan işlem yapmaktır; rıza gerekliyse işlem eşiniz açısından sonuç doğurmayabilir. Genel mal paylaşımı süreci için boşanmada mal paylaşımı nasıl yapılır yazısına, rejimin sona ermesinin ayrıntılarına ise mal rejimi ne zaman sona erer yazısına bakabilirsiniz.

Rejiminizi ve belgelerinizi birlikte gözden geçirelim

Mal ortaklığı sözleşmesi bulunan bir çiftin boşanmasında paylaşım, ortaklığın genel mi sınırlı mı olduğuna, sözleşmedeki özel şartlara ve kişisel mal iddialarının belgelenmesine göre değişir. Elinizdeki noter sözleşmesini, tapu ve banka kayıtlarınızı ve mal varlığınızı değerlendirmek için telefonla arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz; ayrıntılar iletişim sayfasında. Boşanma sürecinin genel çerçevesi için aile hukuku sayfamıza ve mal rejimi sözleşmelerinin nasıl yapıldığını anlatan mal rejimi sözleşmesi yazısına göz atabilirsiniz.