Sorumsuzluk Anlaşması Ne Kadar Geçerli? Ağır Kusur, Hizmet Sözleşmesi ve Mesleki Sorumluluk Sınırı

Otopark girişindeki “eşya kaybından işletme sorumlu değildir” levhası, tamir ve bakım firmalarının “oluşacak zararlardan sorumluluk kabul etmiyoruz” kayıtları ya da sözleşmelerin sonundaki ağır sorumsuzluk maddeleri, günlük hayatta sıkça karşılaşılan örneklerdir. Peki bu kayıtlar gerçekten borçluyu sorumluluktan kurtarır mı? Türk Borçlar Kanunu, sorumsuzluk anlaşmalarına belirli sınırlar getirir. Bu yazıda önceden yapılan sorumsuzluk anlaşmalarının hangi hallerde geçerli, hangi hallerde kesin hükümsüz olduğunu anlatıyoruz.

Borçlunun Genel Sorumluluğu

TBK m. 114’e göre borçlu, genel olarak her türlü kusurdan sorumludur. Borçlunun sorumluluğunun kapsamı, işin özel niteliğine göre belirlenir. İş özellikle borçlu için bir yarar sağlamıyorsa (örneğin karşılıksız saklama), sorumluluk daha hafif olarak değerlendirilir. Bu genel çerçeve içinde borçlu, borcu hiç veya gereği gibi ifa etmezse, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alacaklının zararını gidermekle yükümlüdür (m. 112). Kusur sorumluluğunun ispat yükü konusunda kusur sorumluluğu ve ispat yükü yazısına bakabilirsiniz.

Sorumsuzluk Anlaşması Nedir?

Sorumsuzluk anlaşması, borçlunun ileride borca aykırı davranması halinde tazminat ödemeyeceğini önceden kararlaştıran anlaşmadır. Sorumsuzluk kaydı, sözleşmenin içine konabildiği gibi ayrı bir belgeyle, hazır form şeklinde veya bir ilan levhası ile de karşımıza çıkabilir. Kanunun temel yaklaşımı, sorumluluğun sınırlandırılmasına belirli ölçüde izin vermekle birlikte, kasıt, ağır kusur ve zayıf tarafı korumaya yönelik istisnalar getirmektir.

Ağır Kusur ve Kasıt Halinde Geçersizlik

TBK m. 115/1’e göre borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür. Kasıt ise ağır kusurdan da ağır bir durum olduğundan, kasıtlı davranışlar için de sorumsuzluk kaydı geçerli sayılmaz. Ağır kusur, herkesin gösterebileceği asgari özeni göstermemektir. Örneğin acil çıkış kapısını kilitli tutan bir işletmenin bu davranışı ağır kusur oluşturabilir. Böyle bir hâlde sözleşmeye konulmuş sorumsuzluk kaydı geçerli olmaz ve borçlu tazminattan kaçamaz. Kesin hükümsüzlük konusunun genel esasları için sözleşmelerde kesin hükümsüzlük sebepleri yazısı okunabilir.

Hizmet Sözleşmelerinde Mutlak Yasak

TBK m. 115/2’ye göre borçlunun alacaklı ile hizmet sözleşmesinden kaynaklanan herhangi bir borç sebebiyle sorumlu olmayacağına ilişkin olarak önceden yaptığı her türlü anlaşma kesin olarak hükümsüzdür. Bu hüküm, işverenin işçiye karşı sorumluluğunu sözleşmeyle ortadan kaldırmasını engeller. Örneğin işveren, iş sağlığı ve güvenliği ihlalinden doğan zararlar için işçiyle önceden “sorumluluk kabul etmiyorum” yönünde bir anlaşma yapamaz. Bu sınırlama, işçinin ekonomik olarak zayıf konumunu korumayı amaçlar.

İzne Bağlı Mesleklerde Hafif Kusur Sınırı

TBK m. 115/3’e göre uzmanlığı gerektiren bir hizmet, meslek veya sanat, ancak kanun ya da yetkili makamlar tarafından verilen izinle yürütülebiliyorsa, borçlunun hafif kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür. Yani hekim, avukat, mimar, mühendis, noter, mali müşavir gibi izne veya ruhsata bağlı meslek mensupları, hafif kusur bakımından bile sorumsuzluk anlaşması yapamaz. Bu düzenleme, uzmanlık gerektiren hizmet alanlarında hizmet alanın korunmasını amaçlar. Örneğin bir müşteriye “mühendislik hatalarından sorumlu değiliz” diyen bir mühendis, bu kayıtla sorumluluktan kurtulamaz.

Hafif Kusurda Geçerli Sorumsuzluk Anlaşmaları

Yukarıdaki istisnalar dışında, hafif kusur bakımından önceden yapılan sorumsuzluk anlaşmaları kural olarak geçerlidir. Örneğin iki tacir arasında bir tedarik sözleşmesinde, hafif kusurdan doğacak zararlar için tazminat üst sınırı belirlenebilir. Bu tür sınırlamaların geçerliliği için şu noktalara dikkat edilir:

• Sınırlama, sözleşmenin tarafları arasında gerçekten müzakere edilmiş olmalıdır; aksi halde genel işlem koşulu denetimine tabi olur.
• Sorumsuzluk kaydı açık ve anlaşılır olmalıdır; şüphe halinde borçlu aleyhine yorumlanır.
• Kasıt ve ağır kusur her durumda dışarıda kalır.
• Sözleşmenin ana edimini ortadan kaldıran sınırlamalar, sözleşmenin amacına aykırı olduğundan geçersiz sayılabilir.

Genel İşlem Koşulları ve Tüketici Sözleşmeleri

Sorumsuzluk kayıtları çoğu zaman hazır formlarda ve standart sözleşmelerde bulunur. Bu durumda hükmün geçerliliği genel işlem koşulları denetimine tabi olur. Karşı tarafın aleyhine olan ve dürüstlük kuralına aykırı sorumsuzluk kayıtları yazılmamış sayılır. Tüketici sözleşmelerinde ise satıcı veya sağlayıcının sorumluluğunu tüketici aleyhine sınırlayan şartlar haksız şart sayılır ve geçersizdir. Bu konuda genel işlem koşulları ve haksız şart denetimi yazısına bakabilirsiniz. Ayrıca tüketici haklarının genel çerçevesi için ayıplı hizmet ve tüketicinin hakları yazısı faydalıdır.

Yardımcı Kişilerin Fiilinden Sorumsuzluk ile İlişki

TBK m. 116’ya göre borçlunun yardımcı kişilerin fiilinden doğan sorumluluğu, önceden yapılan bir anlaşmayla tamamen veya kısmen kaldırılabilir; ancak izne bağlı mesleklerde bu tür anlaşma hükümsüzdür. M. 115 ise borçlunun kendi kusuru bakımından sınırları çizer. Bu iki hüküm birlikte değerlendirilerek sorumsuzluk kaydının kapsamı belirlenir. Yardımcı kişi konusunda ifa yardımcısının fiilinden borçlunun sorumluluğu yazısı yol gösterir.

İspat ve Yorum

Sorumsuzluk anlaşmasının varlığını ve kapsamını, sorumluluktan kurtulmak isteyen borçlu ispatlamalıdır. Kayıt, kanuni sınırların dışında kalıyorsa dahi dar yorumlanır; yani kapsamı şüpheli ise borçlu aleyhine değerlendirilir. Alacaklı tarafından imzalanmamış levha ve ilanlar, genellikle bağlayıcı bir sorumsuzluk anlaşması olarak kabul edilmez; çünkü ortada karşılıklı irade uyuşması bulunmaz. Bu sebeple işletmelerin uyarı levhalarına güvenmesi yerine, yazılı ve imzalı sözleşmelerle risk paylaşımını düzenlemesi önerilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Levha veya ilan ile sorumluluktan tamamen kurtulacağını sanmak,
• Ağır kusur ve kasıt halinde de sorumsuzluk kaydının geçerli olacağına inanmak,
• İşçi ile yapılan sözleşmeye sorumsuzluk maddesi koymak,
• İzne bağlı meslek mensuplarının hafif kusur bakımından sorumsuzluk anlaşması yapabileceğini düşünmek,
• Sözleşmedeki sorumluluk sınırının genel işlem koşulu denetiminden muaf olduğunu varsaymak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir tamir firması, müşteriyle imzaladığı hazır sözleşmede “her türlü zarardan sorumluluk kabul edilmez” şeklinde bir hükme yer verir. Tamir sırasında teknisyenin dikkatsizliği nedeniyle cihaz zarar görür. Teknisyenin davranışı ağır kusur niteliğindeyse sorumsuzluk kaydı geçersiz olacağından firma, cihazın zararını tazmin etmek zorunda kalır. Davranış hafif kusur düzeyindeyse hüküm, genel işlem koşulu denetiminden geçerse sınırlı ölçüde geçerli olabilir.

Sonuç

Sorumsuzluk anlaşmaları borçluyu her durumda korumaz: ağır kusur, hizmet sözleşmesi ve izne bağlı mesleklerde önemli sınırlar vardır. Elinizdeki bir sözleşmedeki sorumsuzluk maddesinin geçerliliğini değerlendirmek veya bir zarar nedeniyle tazminat talebi hazırlamak isterseniz borçlar hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.