Sözleşme Nasıl Kurulur? İcap ve Kabul

Günlük hayatta kurulan pek çok sözleşme; bir alışveriş, bir hizmet talebi veya bir iş birliği önerisi, çoğu zaman ayrıntılı bir belge olmadan, sözlü veya davranışla dahi kurulabilir. Ancak “sözleşme ne zaman kurulmuş sayılır” sorusu, sonradan çıkan uyuşmazlıklarda kritik önem taşır: taraflardan biri, henüz anlaşmanın kurulmadığını iddia edebilir. Bu yazıda Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) sözleşmenin kurulmasına ilişkin temel kurallarını ele alıyoruz.

İrade Açıklaması: Açık ve Örtülü Beyan

TBK m. 1’e göre sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur. İrade açıklaması iki şekilde yapılabilir:

• Açık irade açıklaması: Sözlü veya yazılı olarak doğrudan ifade edilen kabul veya öneri.
• Örtülü irade açıklaması: Bir davranışla, örneğin teslim edilen malı kullanmaya başlamakla veya hizmeti kabul etmekle ortaya konan irade.

Örtülü irade açıklamasının varlığı her zaman kolay tespit edilemez; bu nedenle özellikle değeri yüksek işlemlerde açık ve yazılı beyan tercih edilmelidir.

Esaslı ve İkinci Derecedeki Noktalar Ayrımı

TBK m. 2, sözleşmenin ne zaman kurulmuş sayılacağı konusunda önemli bir kural getirir: taraflar sözleşmenin esaslı noktalarında uyuşmuşlarsa, ikinci derecedeki noktalar üzerinde henüz durulmamış olsa bile sözleşme kurulmuş sayılır. İkinci derecedeki noktalarda uyuşmazlık çıkarsa, hâkim işin özelliğine bakarak bu boşluğu doldurur. Ancak sözleşmenin şekline ilişkin kanuni hükümler her durumda saklıdır.

Bu ayrım uygulamada sık tartışılır: örneğin bir satış sözleşmesinde fiyat ve konu üzerinde anlaşma varsa, teslim tarihinin henüz netleşmemiş olması sözleşmenin kurulmadığı anlamına gelmez.

Öneri (İcap) ve Kabul

Süreli öneri

TBK m. 3’e göre kabul için süre belirlenerek yapılan bir öneride, öneren bu sürenin sonuna kadar teklifiyle bağlıdır. Kabul bu süre içinde önerene ulaşmazsa, öneren bağlılıktan kurtulur.

Süresiz öneri

Hazır olanlar arasında yapılan süresiz önerilerde kabul derhal açıklanmazsa öneren bağlılıktan kurtulur. Hazır olmayanlar arasındaki önerilerde ise makul bir süre içinde cevap gelmezse öneren bağlı kalmaz. “Makul süre” değerlendirmesi somut olayın özelliklerine göre yapılır.

Sözleşmenin Şekline İlişkin Kuralların Önemi

Kanunun özel bir şekil şartı aramadığı sözleşmelerde taraflar dilediği şekilde (sözlü, yazılı, elektronik) anlaşabilir. Ancak taşınmaz satışı, taşınmaz satış vaadi ve kefalet gibi bazı sözleşmelerde kanun resmi şekil veya yazılı şekil şartı arar; bu şartlara uyulmadan yapılan işlemler geçersiz sayılabilir. Şekil şartlarının hangi sözleşmelerde arandığı ayrı bir başlık olarak ele alınmayı gerektirecek kadar önemlidir.

Sözleşmenin Kurulma Anının Önemi

Sözleşmenin kurulduğu anın belirlenmesi, birçok hukuki sonucu tetikler. Örneğin borcun muaccel olacağı tarih, temerrüde düşme anı, zamanaşımının işlemeye başlayacağı tarih ve hangi kanun hükümlerinin uygulanacağı, sözleşmenin kurulduğu ana göre tespit edilir. Bu nedenle taraflar arasında “anlaşmanın ne zaman kesinleştiği” konusunda uyuşmazlık çıkması, yalnızca teorik değil doğrudan maddi sonuçlar doğuran bir meseledir.

Sözleşme Görüşmelerinde Kusurlu Davranışın Sonucu (Culpa in Contrahendo)

Sözleşme henüz kurulmamış olsa bile, taraflar müzakere sürecinde birbirlerine karşı dürüstlük kuralına uygun davranma yükümlülüğü altındadır. Taraflardan biri, sözleşmenin kesinleşeceğine dair karşı tarafta haklı bir güven uyandırıp sonradan haklı bir sebep olmaksızın görüşmelerden çekilirse, karşı tarafın bu süreçte yaptığı makul giderler nedeniyle uğradığı zararın tazmini gündeme gelebilir. Bu sorumluluk, sözleşmenin ihlalinden değil, görüşme sürecindeki güven ilişkisinin ihlalinden doğar.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

Sözleşme müzakeresi yürüten tarafların şu hususlara dikkat etmesi önerilir:

• Esaslı noktalarda (konu, bedel, taraflar) net ve yazılı mutabakat sağlanması,
• Müzakere aşamasındaki teklif ve karşı tekliflerin tarihli olarak kaydedilmesi,
• Sözlü olarak varılan mutabakatların mümkün olan en kısa sürede yazılı olarak teyit edilmesi,
• Kanunun özel şekil şartı aradığı işlemlerde bu şekle her koşulda uyulması.

Elektronik Ortamda Sözleşme Kurulması

Günümüzde birçok sözleşme, e-posta, mesajlaşma uygulamaları veya elektronik ticaret platformları üzerinden kurulmaktadır. Bu ortamlarda da irade açıklamasının açık veya örtülü olması ve esaslı unsurlarda uyuşma bulunması gerekir; kanunun ayrıca özel şekil şartı öngörmediği hâllerde elektronik yazışma yoluyla kurulan sözleşme de geçerlidir. Elektronik ortamda kurulan sözleşmelerde ispat açısından yazışma geçmişinin, sipariş onaylarının ve varsa elektronik imzalı belgelerin saklanması özellikle önem taşır.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz.

Bir zanaatkâr ile müşterisi, WhatsApp üzerinden bir mobilya siparişinin fiyatı ve modeli konusunda anlaşır; teslim tarihi konuşulmamıştır. Zanaatkâr üretime başladıktan sonra müşteri, “henüz anlaşma olmadığını” öne sürerek siparişten vazgeçmek ister. Ancak fiyat ve konu (esaslı noktalar) üzerinde açık uyuşma bulunduğundan, teslim tarihinin konuşulmamış olması sözleşmenin kurulmadığı anlamına gelmez; hâkim gerekirse teslim süresini işin niteliğine göre belirler.

Sözleşmenin Kurulmasında Tarafların İyi Niyeti

Sözleşme müzakeresi ve kurulması sürecinde tarafların birbirlerine karşı dürüst davranması, yalnızca ahlaki değil hukuki bir beklentidir. Bir tarafın karşı tarafı yanıltarak veya eksik bilgi vererek sözleşmeye yönlendirmesi, sözleşmenin kurulduktan sonra hata veya hile hükümleri çerçevesinde iptal edilmesine yol açabilir. Bu nedenle sözleşme öncesi verilen bilgilerin doğruluğu, sonradan sözleşmenin geçerliliğini etkileyebilecek kadar önemlidir.

Sonuç

Sözleşmenin ne zaman ve nasıl kurulduğu, sonradan doğacak hak ve yükümlülüklerin temelini oluşturur. Esaslı unsurlarda anlaşma sağlandığında sözleşme kurulmuş sayılabileceğinden, tarafların bu unsurları net biçimde belirlemesi ve mümkünse yazılı hale getirmesi uyuşmazlık riskini azaltır. Aksi hâlde, sözleşmenin kurulup kurulmadığı veya hangi içerikle kurulduğu konusunda çıkacak bir uyuşmazlık, dava sürecini uzatan ve sonucu belirsizleştiren bir unsura dönüşebilir. Bu nedenle özellikle değeri yüksek işlemlerde, sözleşmenin kurulma anını ve içeriğini gösteren yazılı belgeler, davanın açılmasından çok önce, işlemin yapıldığı sırada oluşturulmalıdır. Sözleşme hazırlığı, incelemesi veya sözleşmeden doğan bir uyuşmazlık için borçlar hukuku kapsamında hukuki destek alabilirsiniz.