Ticari Temsilci ve Vekilin Rekabet Yasağı ve Yetkinin Geri Alınması (TBK 553-554)

İşletme sahibi, işletmeyi yönetmesi için güvendiği kişilere geniş yetki verir; bu kişiler işletmenin müşterilerini, tedarikçilerini, fiyat politikalarını ve iç işleyişini yakından bilir. Bu bilgi ve konum, kötüye kullanılırsa işletme için ciddi risk yaratır. Türk Borçlar Kanunu, ticari temsilciler, ticari vekiller ve diğer tacir yardımcıları için özel bir rekabet yasağı getirmiş ve işletme sahibinin yetkiyi her zaman geri alabileceğini belirtmiştir. Bu yazıda TBK m. 553-554 hükümlerini anlatıyoruz.

Yasağın Konusu ve Kapsamı

TBK m. 553/1’e göre bir işletmenin bütün işlerini yöneten veya işletme sahibinin hizmetinde bulunan ticari temsilciler, ticari vekiller veya diğer tacir yardımcıları, işletme sahibinin izni olmaksızın, doğrudan doğruya veya dolaylı olarak, kendilerinin ya da bir üçüncü kişinin hesabına işletmenin yaptığı türden bir iş yapamayacakları gibi, kendi hesaplarına bu tür işlemleri üçüncü kişilere de yaptıramazlar. Yasağın üç önemli özelliği vardır:

• Kişi kapsamı: Ticari temsilci, ticari vekil ve diğer tacir yardımcıları yasağa tabidir.
• Konu: İşletmenin yaptığı türden iş; yani rakip nitelikteki işlemler yasaklanır.
• İzin şartı: İşletme sahibi izin verirse yasak ortadan kalkar.

Yasak doğrudan veya dolaylı rekabeti kapsar; yani çalışanın eşi, akrabası veya bir şirket üzerinden dolaylı rekabet yapması da yasağa aykırı olabilir. Bu düzenleme, çalışanın sadakat borcunun ticari hayattaki özel bir yansımasıdır.

Yasağın Amacı

Bu yasağın amacı, işletmenin müşteri bağlantıları ve ticari sırları gibi değerlerinin, işletme içinde çalışan kişilerce kendi çıkarları için kullanılmasını önlemektir. İşletme sahibi, temsilcisine ve vekiline güvenerek geniş yetki verdiğinden, bu güvenin kötüye kullanılmasına karşı hukuki koruma öngörülmüştür. Rekabet yasağı ile ticari sırların korunması birbirini tamamlar; bu konuda ticari sırrın korunması ve rekabet yasağı sözleşmesi ve haksız rekabet davası şartları yazılarına bakabilirsiniz.

İhlalin Sonuçları: İki Seçenek

TBK m. 553/2’ye göre yasağa aykırı davranırlarsa işletme sahibi, aralarındaki hukuki ilişkiden doğan hakları saklı kalmak kaydıyla, iki yoldan birini seçebilir:

1. Zararın giderilmesi: İşletme sahibi uğradığı zararın tazmin edilmesini isteyebilir. Bu halde zararın ispatı gerekir; yani işletmenin kaybettiği kâr, müşteri veya sipariş belgelenmelidir.
2. İşlerin işletme sahibi hesabına yapılmış sayılması: İşletme sahibi, bunun yerine ticari temsilcinin, ticari vekilin veya diğer tacir yardımcısının kendi hesabına yaptığı veya üçüncü kişilere yaptırdığı işlerin kendi hesabına yapılmış sayılmasını ve bu işler dolayısıyla aldıkları ücretin verilmesini veya aynı işlerden doğan alacağın devredilmesini isteyebilir.

İkinci seçenek, zarar ispatı zorluğunu ortadan kaldırır: işletme sahibi, rakip faaliyetten elde edilen geliri doğrudan talep edebilir. Bu yöntem, ihlalin işletmeye zararı belirsiz olsa bile çalışanın haksız kazancını iade ettirir. Ayrıca aralarındaki iş sözleşmesinden doğan hakları (fesih, cezai şart gibi) saklıdır. Çalışanların ayartılması ve ilişkili haksız rekabet halleri için çalışan ayartma ve haksız rekabet yazısına göz atabilirsiniz.

Rekabet Yasağının Sınırları

Bu yasak, hizmet ilişkisi devam ettiği sürece geçerlidir. Hizmet ilişkisi sona erdikten sonra rekabet yasağı ancak ayrıca yapılan bir rekabet yasağı sözleşmesiyle kararlaştırılabilir ve bu sözleşme şekil, yer, zaman ve konu bakımından sınırlı olmak zorundadır. Bu nedenle çalışanla ayrı bir rekabet yasağı sözleşmesi imzalanacaksa, hazırlanırken kapsam ve süre dikkatle belirlenmelidir. Cezai şart konusunda tacirler bakımından indirim yasağı da dikkate alınmalıdır; bkz. ticari işlerde sözleşme cezasının indirilememesi (TTK 22).

Yetkinin Her Zaman Geri Alınması

TBK m. 554/1’e göre işletme sahibi, ticari temsilcilerin, ticari vekillerin ve diğer tacir yardımcılarının yetkilerini, aralarındaki hizmet, vekâlet, ortaklık ve benzeri sözleşmelerden doğan hakları saklı kalmak koşuluyla, her zaman geri alabilir. Yani işletme sahibi güven kaybettiğinde, yetkiyi sebep göstermeden geri alabilir. Ancak yetkinin geri alınması, aralarındaki iş sözleşmesini veya diğer sözleşme ilişkilerini otomatik olarak sona erdirmez; çalışanın iş sözleşmesinden doğan hakları (ihbar süresi, tazminat gibi) ayrıca korunur. Bu nedenle yetkinin geri alınması ve iş ilişkisinin sona ermesi ayrı hukuki işlemlerdir. Ticari temsilcinin yetkisinin geri alındığının ticaret siciline tescil ve ilan edilmesi de gereklidir; aksi halde iyiniyetli üçüncü kişiler bakımından yetki devam eder. Bu konuda ticari temsilci nedir, yetki kapsamı, sınırlama ve tescil yazısına bakabilirsiniz.

İşletme Sahibinin Ölümü veya Ehliyet Kaybı

TBK m. 554/2’ye göre işletme sahibinin fiil ehliyetini kaybetmesi veya ölümü, ticari temsilcilerin, ticari vekillerin ve diğer tacir yardımcılarının yetkisini sona erdirmez. Bu düzenleme, işletmenin sürekliliğini korur. İşletme sahibi öldüğünde mirasçılar işletmeyi devam ettirebilir veya tasfiye edebilir; bu süreçte işletmenin günlük işleyişi, temsilcinin yetkileri sayesinde aksamadan yürür. Mirasçılar, isterlerse yetkiyi geri alabilirler. Miras sonrası işletme devamı için ticari işletme devri ile ilgili ticari işletme devri ve sonuçları yazısı yol gösterir.

Yönetici ve Ortakların Rekabet Yasağı ile Farkı

Şirket ortaklarının ve müdürlerin rekabet yasağı, şirket hukukunda ayrıca düzenlenmiştir. Ticari temsilci ve vekiller için TBK m. 553, ortaklar için ise şirket sözleşmesi ve TTK hükümleri esas alınır. Ortakların rekabet yasağı için şirket ortağının rekabet yasağı yazısına bakabilirsiniz. Franchise ve bayilik gibi dağıtım ilişkilerinde de rekabet yasakları vardır; bkz. franchise sözleşmesinde rekabet yasağı.

İşletme Sahibi İçin Pratik Öneriler

• Temsilci ve vekillerin iş sözleşmesine rekabet yasağı ve sır saklama hükmünü açıkça yazın.
• İzin verilecek faaliyetleri yazılı belirleyin.
• İhlal şüphesinde delilleri toplayın (yazışmalar, siparişler, faturalar).
• Yetkiyi geri alırken tescil ve ilan işlemlerini gecikmeden yapın.
• İş sözleşmesinin fesih koşullarını ayrıca değerlendirin.

Sık Yapılan Hatalar

• Yetkiyi geri alıp tescil ettirmemek,
• Rekabet yasağını iş ilişkisi bittikten sonra da otomatik sürer sanmak,
• İhlali fark ettikten sonra deliller kaybolana kadar beklemek,
• Zarar ispatı yerine ücrete ilişkin seçeneği bilmemek,
• Yetkinin geri alınmasını iş sözleşmesinin sona ermesi saymak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir işletmenin ticari vekili, işletmenin müşterilerine kendi kurduğu benzer işletme adına mal satar. İşletme sahibi bunu öğrendiğinde iki seçeneğe sahiptir: zararını ispat edip tazminat isteyebilir ya da vekilin bu satışlardan elde ettiği geliri kendi hesabına yapılmış sayarak iadesini isteyebilir. Zarar ispatı zor olduğundan işletme sahibi ikinci seçeneği tercih eder ve ayrıca vekilin yetkisini geri alır; yetkinin sona erdiğini ticaret siciline tescil ettirir.

Sonuç

Ticari temsilci, vekil ve diğer tacir yardımcıları, işletme sahibinin izni olmadan işletmenin yaptığı türden iş yapamaz; ihlalde zarar tazmini veya işlerin işletme hesabına yapılmış sayılması istenebilir. İşletme sahibi yetkiyi her zaman geri alabilir ve ölüm yetkiyi sona erdirmez. İşletme içi sadakat ve rekabet yasağı konusunda ticaret hukuku alanında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.