Yaşlı Ebeveyn İçin Kısıtlama Davası: Vasi, Yasal Danışman ve Kayyım

Ortalama yaşam süresinin uzamasıyla birlikte demans, alzheimer ve benzeri hastalıklar nedeniyle kendi işlerini göremeyen yaşlıların sayısı artmaktadır. Aileler çoğu zaman anne veya babalarının emekli maaşını çekmek, faturalarını ödemek, sağlık kararlarını vermek veya taşınmazlarını korumak konusunda hukuki bir boşlukla karşılaşır. Bu yazıda yaşlı ebeveynler için başvurulabilecek hukuki koruma yollarını, kısıtlama davasını ve daha hafif alternatifleri ele alıyoruz.

Neden Hukuki Bir Düzenleme Gerekir?

Ergin bir kişi, ayırt etme gücüne sahip olduğu sürece kendi işlemlerini kendisi yapar. Ayırt etme gücünü kaybeden bir kişinin yaptığı işlemler ise kural olarak hukuki sonuç doğurmaz (TMK m. 15-16). Bu durum şu sorunlara yol açar:

• Kişi banka işlemlerini yapamaz, emekli maaşını çekemez,
• Kira sözleşmeleri, fatura işlemleri ve resmî başvurular yürütülemez,
• Taşınmazları satılamaz, kiraya verilemez veya korunamaz,
• Kötü niyetli kişilerin yaşlıyı yönlendirerek işlem yaptırması riski doğar.

Aile üyeleri iyi niyetle hareket etse bile, yasal temsil yetkisi olmadan yapılan işlemler ileride geçersizlik ve mirasçılar arası uyuşmazlık konusu olabilir.

Seçenek 1: Akıl Zayıflığı Nedeniyle Kısıtlama (TMK 405)

TMK m. 405’e göre akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle işlerini göremeyen, korunması ve bakımı için sürekli yardıma muhtaç olan veya başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan ergin kısıtlanır.

Demans ve alzheimer gibi ilerleyici hastalıklar genellikle bu kapsamda değerlendirilir. Bu yolun şartları şunlardır:

• Resmî sağlık kurulu raporu: Hastalığın ve kişinin işlerini göremediğinin tespiti zorunludur.
• Mahkeme süreci: Kişinin yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesinde görülür.
• Vasi atanması: Kısıtlama kararıyla birlikte vasi atanır.

Vasi atanmasının genel kuralları için vesayet ve vasi atanması yazımıza bakabilirsiniz.

Seçenek 2: Kendi İsteğiyle Kısıtlama (TMK 408)

TMK m. 408’e göre yaşlılığı, sakatlığı, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden ergin, kendi isteği üzerine kısıtlanabilir.

Bu yolun önemli avantajları vardır:

• Kişi henüz ayırt etme gücüne sahipken geleceğini planlar,
• Kimin vasi olacağını kendisi önerebilir,
• Aile içi uyuşmazlıkların önüne geçilir,
• Hastalık ilerlediğinde yeniden dava açma ihtiyacı azalır.

Erken evre demans teşhisi konulan kişiler için bu seçenek özellikle değerlendirilmelidir.

Seçenek 3: Yasal Danışman Atanması (TMK 429)

TMK m. 429’a göre kısıtlanması için yeterli sebep bulunmamakla beraber, korunması amacıyla fiil ehliyetinin sınırlandırılmasında yarar görülen ergin kişiye yasal danışman atanabilir. Yasal danışmanın onayı olmadan kişinin bazı önemli işlemleri yapması engellenir. Örneğin:

• Dava açma ve sulh olma,
• Taşınmaz alım, satım ve rehin,
• Ödünç verme ve alma,
• Bağışlama,
• Kefil olma.

Kişi olağan günlük işlerini yapmaya devam ederken, malvarlığını tehlikeye sokabilecek önemli işlemler güvence altına alınır. Hafif bilişsel gerilemesi olan veya kolay yönlendirilebilen yaşlılar için dengeli bir çözümdür.

Seçenek 4: Kayyım Atanması (TMK 426-427)

Kayyım, belirli bir işin yürütülmesi veya belirli bir malvarlığının yönetimi için atanır ve kişinin fiil ehliyetini sınırlamaz. TMK m. 426-427’de sayılan durumlarda kayyım atanabilir; örneğin ergin bir kişinin hastalık veya başka bir sebeple acele bir işi bizzat göremeyeceği ya da bir temsilci atayamayacağı hâllerde. Kayyımlık genellikle geçici ve sınırlı ihtiyaçlar için uygundur.

Seçeneklerin Karşılaştırması

Vekâletname Yeterli mi?

Ayırt etme gücü yerinde olan bir ebeveyn, çocuğuna noterden vekâletname vererek işlemlerini yürütmesini sağlayabilir. Ancak vekâletnamenin önemli bir sınırı vardır: vekâlet veren kişinin ayırt etme gücünü kaybetmesi hâlinde vekâletin geçerliliği tartışmalı hâle gelebilir. Bu nedenle ilerleyici hastalıklarda vekâletname kısa vadeli bir çözüm olabilir; uzun vadede kısıtlama veya yasal danışman yolunun değerlendirilmesi gerekir.

Kısıtlama Öncesi İşlemler ve Mal Kaçırma Riski

Yaşlı ebeveynin hastalığı ilerlerken yakınlarından biri veya üçüncü kişiler tarafından yönlendirilerek taşınmazlarını devretmesi, bağış yapması veya vasiyetname düzenlemesi sık karşılaşılan bir sorundur. Bu işlemler, işlem anında kişinin ayırt etme gücünden yoksun olduğu ispatlanırsa geçersizlik davasına konu olabilir. Ayrıca muris muvazaası ve tenkis gibi miras hukuku davaları da gündeme gelebilir.

Bu riskleri azaltmak için:

• Hastalık teşhis edildiğinde gecikmeden hukuki koruma yolu seçilmelidir,
• Sağlık kayıtları düzenli olarak saklanmalıdır,
• Önemli işlemler öncesinde gerekirse sağlık raporu alınmalıdır.

Emekli Maaşı ve Banka İşlemleri

Kısıtlama kararı ve vasi atanmasından sonra vasi, vesayet altındaki kişinin emekli maaşını, banka hesaplarını ve diğer gelirlerini onun bakım ve ihtiyaçları için kullanır. Bankalar ve Sosyal Güvenlik Kurumu, işlem yapılabilmesi için kesinleşmiş vasi atama kararını ister. Vasi, gelir ve giderleri kayıt altına almalı ve vesayet makamına belirlenen dönemlerde hesap vermelidir.

Vasinin kişisel ihtiyaçlar dışında büyük harcamalar yapması, birikimleri başka amaçlarla kullanması veya kendi hesabına aktarması sorumluluk doğurur. Diğer aile üyeleri, vasinin görevini kötüye kullandığını düşünürse vesayet makamına şikâyette bulunabilir ve vasinin görevden alınmasını talep edebilir.

Bakımevine Yerleştirme

Yaşlı ebeveynin evde bakımının mümkün olmadığı durumlarda bakımevine yerleştirilmesi gündeme gelebilir. Vesayet altındaki kişinin bir bakım kurumuna yerleştirilmesi ve bunun giderleri, kişinin menfaati gözetilerek değerlendirilir. Kanunda öngörülen hâllerde bu tür kararlar için vesayet makamının izni aranabilir. Ayırt etme gücü yerinde olan kişinin ise kendi yaşam yeri konusundaki tercihine saygı gösterilmelidir.

Aile İçinde Uyuşmazlık

Kardeşler arasında ebeveynin bakımı veya malvarlığının yönetimi konusunda anlaşmazlık çıkması sık rastlanan bir durumdur. Mahkeme vasi seçerken ebeveynin menfaatini esas alır. Kardeşlerden birinin ebeveynin malvarlığıyla menfaat çatışması varsa bu kişi vasi olarak atanmayabilir. Gerektiğinde aile dışından tarafsız bir vasi de atanabilir.

Sonuç

Yaşlı ebeveynin korunması için tek çözüm kısıtlama değildir. Hastalığın evresine ve kişinin ayırt etme gücüne göre kendi isteğiyle kısıtlama, yasal danışman veya kayyım gibi daha hafif yollar da değerlendirilebilir. Zamanında atılan adım, hem ebeveynin haklarını hem de aile içi huzuru korur. Aile hukuku alanında yaşlı yakınınız için uygun koruma yolunu değerlendirmek amacıyla bizimle iletişime geçebilirsiniz.