Yurt Dışında Yapılan Evlilik Tescil Edilmemişse Boşanma Davası Açılabilir mi?

Yurt dışında evlenip dönüşte nüfus müdürlüğüne gitmeyen ya da konsolosluğa bildirim yapmayı atlayanlar olur. Aradan yıllar geçince evlilik bitiyor ve akla ilk gelen soru şu oluyor: kayıt yoksa dava açılabilir mi? Kanun metninde boşanma davasını nüfus kaydına bağlayan bir hüküm yoktur. Dava açılabilir, ama dosyada evliliğin varlığını ve geçerliliğini gösteren belgenin eksiksiz olması gerekir. Kütük kaydı eksikse süreç yavaşlayabilir, bunun nedenlerini aşağıda adım adım anlatıyorum.

Kanun yurt dışında yapılan evliliği nasıl kabul ediyor?

Türk vatandaşlarının yabancı bir makam önünde yaptığı evlilik, 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m. 24’e göre iki şartla geçerlidir: Türk Medeni Kanunu hükümlerine uygun olması ve butlanı, yani baştan geçersizliği gerektiren bir sebebin bulunmaması. Evlilik o ülkede o ülkenin usulüyle yapıldığı için, evlenmenin şekli MÖHUK m. 13/2 uyarınca evlenmenin yapıldığı ülke hukukuna tabidir. Yani nikâhınız orada geçerli biçimde kıyıldıysa, şekil yönünden Türk hukukunda da geçerli sayılır; evlenme ehliyeti ve şartları ise ayrıca değerlendirilir.

Buradaki ayrım önemli. Geçerlilik başka şeydir, kütüğe işlenmek başka şey. Kütük kaydı, evliliğin devlet kayıtlarında görünmesini sağlayan idari bir işlemdir. Kaydın olmaması, evlilik gerçekten geçerli biçimde kurulmuşsa evliliği ortadan kaldırmaz.

Bildirim süresi: otuz gün

5490 sayılı Kanun m. 24/1 uyarınca bildirim yükümlülüğü şöyle işler: koca, kocanın yabancı olması hâlinde kadın, evlenmeyi yapan yabancı makamdan aldığı belgeyi o yerdeki Türk dış temsilciliğine en geç otuz gün içinde verir ya da gönderir. Dış temsilcilik de evlenme bildirimini düzenleyip nüfus müdürlüğüne iletir. İkinci fıkra, o yerde dış temsilcilik bulunmaması ya da başvurunun yapılamaması durumunu düzenler: yabancı makamın verdiği evlenme belgesi Türkçeye çevrilir, usulüne uygun onaylanır, Dışişleri Bakanlığınca tasdik edilir ve Türkiye’de nüfus müdürlüğüne verilir.

Otuz günü kaçırdıysanız ne olur? Kanun metni, süre geçtikten sonra yapılan bildirimin kabul edilmeyeceğini söylemez. Bildirimin süreden sonra nasıl kabul edileceği ise işlemi yapan nüfus müdürlüğü ya da dış temsilciliğin değerlendirmesine bağlıdır; bu kurumlar hangi belgeleri isteyeceklerini kendileri belirler.

Tescil eksikse boşanma davası açılabilir mi?

Evet, kanun açısından engel görünmüyor. Boşanma davası TMK m. 166 vd. hükümlerine dayanır ve dava şartları arasında nüfus kaydı sayılmamıştır. Mahkeme, tarafların evli olduğunu ispat edilmiş bir olgu olarak görmek ister. İspat aracı, çoğunlukla yabancı makamın düzenlediği evlenme belgesidir.

Yine de iki pratik sorun çıkar. Birincisi, mahkemenin karar hükmünde yer alması gereken bilgiler: 5490 sayılı Kanun m. 27 uyarınca boşanma kararında tarafların kimlik bilgileri, evlilik içinde doğmuş çocuklar ve onların bilgileri bulunmak zorundadır. Kayıt yoksa bu bilgilerin dosyaya başka yoldan eklenmesi gerekir. İkincisi, karar kesinleşince nüfusa işlenecek bir evlilik kaydı bulunmayabilir. Bu yüzden önce evlenmenin kütüğe işlenmesi, ardından boşanma davasının açılması daha düzenli bir yol olabilir. Kanun bunu dava açmanın şartı yapmaz; ancak uygulamada mahkeme, kararın kütüğe işlenebilmesi için kaydın tamamlanmasını isteyip bunun için süre verebilir.

Yabancı evlenme belgesi mahkemeye nasıl sunulur?

Yabancı devlet makamlarınca hazırlanan resmî belgenin Türkiye’de resmî belge niteliği taşıması, HMK m. 224/1 uyarınca belgenin verildiği devletin yetkili makamı ya da ilgili Türk konsolosluğu tarafından onaylanmasına bağlıdır. İkinci fıkra, Türkiye’nin taraf olduğu sözleşmelerin belge tasdikine ilişkin hükümlerini saklı tutar. Bu yüzden belgenin hangi ülkeden geldiğine göre onay yolu değişir: bazı ülkelerle yapılan sözleşmeler tasdik yerine sade bir şerh yöntemi öngörür. Ayrıntıyı apostil şartı yazısında bulabilirsiniz.

Belgenin yabancı dilde olması durumunda yeminli tercüme gerekir; konu ayrıca yabancı belgelerin yeminli tercümesi başlığında ele alınıyor. Belge eksik ya da onaysız sunulursa mahkeme süre vererek tamamlatmak isteyebilir. Süreyi kaçırmamak için belgeleri dilekçeyle birlikte hazır tutmak gerekir.

Hangi mahkeme bakar, hangi hukuk uygulanır?

Boşanma davalarında yetkili mahkeme TMK m. 168’e göre eşlerden birinin yerleşim yeri ya da davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini MÖHUK m. 40 uyarınca bu iç hukuk yetki kuralları belirler. Taraflardan biri Türk vatandaşıysa MÖHUK m. 41 de devreye girer: Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davaları yabancı ülke mahkemelerinde açılmadığı veya açılamadığı takdirde Türkiye’de yer itibariyle yetkili mahkemede, bulunmazsa ilgilinin sâkin olduğu yerde, Türkiye’de sâkin değilse Türkiye’deki son yerleşim yerinde, o da yoksa kanunun saydığı üç il mahkemesinden birinde görülür. Görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi kurulmayan yerlerde 4787 sayılı Kanun uyarınca asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.

Hangi hukukun uygulanacağı ayrı bir sorudur. MÖHUK m. 14/1’e göre boşanma sebepleri ve hükümleri eşlerin müşterek millî hukukuna tabidir; ayrı vatandaşlıktaki eşler için müşterek mutad mesken hukuku, o da yoksa Türk hukuku uygulanır. Nafaka ve velayet de aynı kurala bağlıdır. Geçici tedbir talepleri ise m. 14/4 gereği Türk hukukuna göre karara bağlanır. İki Türk vatandaşının yurt dışında evlenmesi durumunda müşterek millî hukuk Türk hukuku olduğu için dava TMK hükümlerine göre görülür.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: iki Türk vatandaşı bir Avrupa ülkesinde belediye önünde evleniyor, belgeyi alıp bir kenara koyuyor. Beş yıl sonra ayrılmaya karar veriyorlar, taraflardan biri Türkiye’ye dönmüş. Evlenme belgesi o ülkede düzenlenmiş, Türkçe çevirisi yok, konsolosluk bildirimi yapılmamış.

Dönen eş, kendi yerleşim yeri aile mahkemesinde dava açabilir. Ancak dilekçeye yalnızca belgenin fotokopisini koyarsa mahkeme onaylı örnek ve çeviri isteyecektir. Daha düzenli bir yol şöyle olur: önce belgenin onaylı çevirisiyle nüfus müdürlüğüne ya da dış temsilciliğe başvurulur, evlenme kütüğe işlenir, sonra dilekçe hazırlanır. Dava açıldıktan sonra hâkim, geçici önlemleri TMK m. 169 uyarınca kendiliğinden alır.

Sık yapılan hatalar

Birinci hata, “kayıt yok, evlilik yok” diye düşünmektir. Evlilik geçerli biçimde kurulduysa, kayıt eksikliği onu yok etmez ve evliliğin ortadan kalkması için yine bir boşanma kararı gerekir. İkinci hata, belgeyi onaysız sunmaktır. Yabancı resmî belge, onay şartı yerine gelmeden Türkiye’de resmî belge olarak kabul edilmez.

Üçüncü hata, yurt dışında başka bir boşanma işlemi yapıp Türkiye’deki durumu hiç hesaba katmamaktır. Yabancı makamların verdiği boşanma kararları nüfus kütüğüne ya 5490 sayılı Kanun m. 27/A’daki şartlarla, kural olarak tarafların birlikte başvurusuyla idari yoldan ya da Türk mahkemesinden alınacak tanıma veya tenfiz kararıyla işlenir; ayrıntı için yabancı bir boşanma kararının nüfusa tescili başlığına bakılabilir. Dördüncü hata, kütükte görünmüyor diye yeni bir evlilik planlamaktır; kayıt eksik olsa da evlilik geçerliyse, boşanma kararı kesinleşmeden yeniden evlenilemez.

Beşinci hata, adres bilgisini eksik vermektir. HMK m. 119’daki dava dilekçesi unsurları arasında tarafların adresleri vardır; yurt dışındaki eşin adresi bilinmiyorsa durum yurt dışındaki eşin adresi bilinmiyorsa yazısındaki gibi ayrıca ele alınır.

Çocuklar ve mal rejimi açısından tescilsizliğin etkisi

Evlilik içinde doğmuş çocuğunuz varsa mahkeme velayet, kişisel ilişki ve nafaka konularında da karar verir. TMK m. 182 gereği hâkim, boşanma kararı verirken ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler. Çocuğun nüfus kaydı Türkiye’de tutuluyorsa, kütükteki bilgilerle evlenme belgesindeki bilgilerin birbirini tutması beklenir. Ad ya da soyadı yazımında fark varsa bu, dava sürerken ayrıca düzeltme gerektirebilir; bu tür uyumsuzluklar dosyada vakit kaybettirebilir.

Mal rejimi için ayrı bir not gerekir. Kayıt eksikliği, eşlerin hangi mal rejimine tabi olduğunu kendiliğinden değiştirmez. Evlilik malları hakkında eşler evlenme anındaki mutad mesken ya da millî hukuklarından birini açıkça seçebilir; seçim yapılmadıysa MÖHUK m. 15 uyarınca evlenme anındaki müşterek millî hukuk, o da yoksa müşterek mutad mesken hukuku, bu da yoksa Türk hukuku uygulanır. Yani yurt dışında evlenmiş olmanız mal paylaşımında hangi kuralların geçerli olacağı sorusunu da açar. Edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanacaksa tasfiye TMK m. 202 vd. hükümlerine göre yapılır; ayrıntı için boşanmada mal paylaşımı yazısına bakabilirsiniz.

Kaydı tamamlamak için hangi sırayı izlemek mantıklı?

Sıralama, elinizdeki belgeye ve bulunduğunuz yere göre değişir ama genel akış şöyledir. Önce evlenme belgesinin aslını ya da onaylı örneğini alırsınız. Bulunduğunuz ülkede Türk dış temsilciliği varsa belgeyi oraya verirsiniz; temsilcilik evlenme bildirimini düzenleyip nüfus müdürlüğüne gönderir. Dış temsilcilik yoksa ya da başvuru yapılamıyorsa belgeyi Türkçeye çevirtip onaylatır, Dışişleri Bakanlığı tasdikinden sonra Türkiye’deki nüfus müdürlüğüne verirsiniz. Kaydın tamamlandığını nüfus kayıt örneğiyle doğrularsınız; ardından dava dilekçesini bu belgelerle hazırlarsınız.

Bu sıra zorunlu bir dava şartı değildir. Dava hemen açılırsa kayıt işlemleri davayla paralel yürütülebilir. Ancak hâkim kimlik ve aile bilgilerini kütükten almak isteyecektir; kayıt yoksa belge sunmak size düşer. Kaydın sonradan düzeltilmesi gereken bir dosyada, kararın nüfusa işlenmesi aşamasında tekrar bir eksik çıkmaması için kayıt işlemini dava sırasında tamamlamak yararlıdır.

Dava öncesi hazırlık listesi

Elinizde şu belgeler olmalı: yabancı makamdan alınmış evlenme belgesi, onay ve yeminli çeviri, tarafların kimlik bilgileri, çocuk varsa nüfus kayıt örnekleri ve varsa mal varlığına ilişkin belgeler. Taraflar anlaşmalı boşanma yoluna gidecekse evliliğin en az bir yıl sürmüş olması gerekir; bu şart TMK m. 166/3’te yazılıdır. Dava açma sürecinin genel hâli için boşanma davası nasıl açılır yazısına bakabilirsiniz.

Kütüğe işleme sürecini başlatmadan önce nüfus müdürlüğünden ya da dış temsilcilikten hangi belgelerin istendiğini öğrenmek vakit kazandırır. Kurumlar, belgenin geldiği ülkeye göre farklı örnek isteyebilir.

Kendi dosyanız için nereden başlamalısınız?

Evliliğin tescili, belgelerin onayı, yetkili mahkeme ve uygulanacak hukuk bir arada değerlendirilmesi gereken dört ayrı konudur. Birini eksik bırakmak, dosyanın aylarca bekleyen bir yazışma zincirine dönüşmesine yol açabilir. Durumunuza özgü ayrıntıları paylaşmak isterseniz iletişim sayfasındaki telefon numarasından arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz; belgelerinizin eksiklerini birlikte gözden geçirebiliriz. Konuya daha genel bakmak için aile hukuku sayfası da yararlı olabilir.