Yurt Dışında Boşanan Kişi Kararı Nüfusa Tescil İçin Mahkemeye Gitmeli mi?

Yurt dışında boşandınız ve elinizde yabancı bir mahkemenin ya da idari makamın kararı var. Türkiye’deki nüfus kaydınızda ise hâlâ “evli” yazıyor. İlk akla gelen soru, bu kararı Türkiye’de işlemek için ayrıca dava açmak gerekip gerekmediği. Kısa cevap: her zaman gerekmez. 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m. 27/A, yabancı ülke makamlarınca verilen boşanma kararlarının, kanundaki şartlar sağlanıyorsa doğrudan nüfus kütüğüne tescil edilmesine imkân verir.

Kanun tam olarak ne diyor?

Madde, yabancı ülke adlî veya idarî makamlarınca verilen boşanma, evliliğin butlanı, iptali veya mevcut olup olmadığının tespiti kararlarını kapsar. Bu kararlar şu şartlarla nüfus kütüğüne tescil edilir: tarafların birlikte başvurması (biri ölmüş veya yabancıysa Türk vatandaşı olan tarafın tek başına başvurması), kararın verildiği devlet kanunlarına göre konusunda yetkili adlî veya idarî makam tarafından verilmiş olması, usulen kesinleşmiş olması ve Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmaması.

Burada üç noktaya dikkat edin. İlki “idarî makam” ifadesi: bazı ülkelerde boşanma mahkeme yerine nüfus, belediye veya benzeri bir idari makam önünde gerçekleşir. Kanun bu kararları da kapsar. İkincisi “o devletin kanunlarına göre yetkili” ifadesi: yetki, Türkiye’nin değil kararı veren ülkenin kurallarına göre değerlendirilir. Üçüncüsü “usulen kesinleşmiş” ifadesi: karar henüz itiraz veya temyiz yolunun açık olduğu aşamadaysa tescil için erkendir.

Tescil işlemini kim yapar?

Kanun işlemin yapılacağı makamları da belirler. Yurt dışında, kararın verildiği ülkedeki dış temsilcilikler tescil yapar. Yurt içinde ise Bakanlık tarafından belirlenen nüfus müdürlükleri bu görevi yürütür (5490 sayılı Kanun m. 27/A/2). Yani her nüfus müdürlüğüne gitmek yeterli olmayabilir; yetkili müdürlüğün hangisi olduğunu başvurmadan önce öğrenmek gerekir.

Maddenin sonunda uygulama usul ve esaslarının Bakanlıkça yönetmelikle belirleneceği yazıyor. Pratikte bu, istenen belgelerin ve başvuru ayrıntılarının yönetmelikte ve başvuru yapılan makamın uygulamasında netleştiği anlamına gelir. Hangi belgelerin hazırlanacağı için ayrıca yurt dışı boşanma kararının nüfus kütüğüne tescili için gerekli belgeler yazısına bakabilirsiniz.

Kimler başvuru yapabilir?

Kanun metni başvuruyu tescilin şartlarından biri olarak düzenler: taraflar bizzat veya vekilleri aracılığıyla birlikte başvurur. Taraflardan biri ölmüş veya yabancı ise, Türk vatandaşı olan diğer taraf veya vekili tek başına başvurabilir.

Bu cümlenin gündelik hayattaki karşılığı şudur: iki Türk vatandaşı yurt dışında boşandıysa tarafların birlikte başvurması gerekir; eşlerden biri başvuruya katılmıyorsa idari tescil yolu kullanılamaz ve karar tanıma davasıyla Türkiye’de geçerli hâle getirilir. Türk-yabancı çiftlerde ise Türk vatandaşı eş tek başına başvurabilir; eski eşinizin onayına ya da imzasına ihtiyaç duyulmaz. Eşlerden birinin ölmüş olması da aynı sonucu doğurur. Başvuruda vekil kullanılacaksa vekâletname ayrıca düzenlenmelidir; yurt dışında düzenlenen vekâletnamenin biçimi için yurt dışından boşanma davası için vekâletname düzenleme yazısı kısmen yol gösterir.

Karara ilişkin üç şartı pratikte nasıl okumalısınız?

Yetki şartı için kararın “kimden çıktığı” önemlidir. Kararı veren makamın o devlet kanunlarına göre yetkili olduğunu gösteren belge dosyaya girmelidir.

Kesinleşme şartı için karar metninin yanında kesinleşme şerhi ya da kesinleştiğini gösteren yazı genellikle işe yarar. Yabancı ülkelerde kesinleşme farklı yöntemlerle gösterilebildiğinden, hangi belgenin yeterli sayılacağını başvuru yapılan makam belirler.

Kamu düzeni şartı ise kararın içeriğiyle ilgilidir. “Açıkça aykırı” ifadesinin dar yorumlanması gerektiği kabul edilir; kararın Türk hukukundan farklı bir sebebe ya da usule dayanması tek başına aykırılık anlamına gelmeyebilir. Hangi kararların kamu düzenine aykırı bulunabileceğini yabancı boşanma kararı kamu düzenine aykırı sayılır mı yazısında ayrıca anlattık.

Şartlar sağlanmıyorsa ne olur?

Maddenin üçüncü fıkrası yolu gösterir: bu maddede sayılan şartlar yerine getirilmediği gerekçesiyle tescil talebi reddedilen kararların Türkiye’de tanınması, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun uyarınca yapılır. Yani ret, yolun kapandığı anlamına gelmez; mahkemeye giden ikinci bir yol vardır.

MÖHUK m. 58’e göre yabancı mahkeme ilamının kesin delil veya kesin hüküm olarak kabul edilebilmesi, ilamın tenfiz şartlarını taşıdığının mahkemece tespitine bağlıdır. Tanımada karşılıklılık şartı aranmaz. Bu dava aşamasını nüfus tescili reddedilen yabancı boşanma kararı için ne yapılır yazısında, tanıma ile tenfiz farkını ise yabancı mahkeme kararının tanınması ile tenfizi arasındaki fark yazısında bulabilirsiniz.

Tescil mi, tanıma davası mı? İki yolu yan yana koyalım

İki yol aynı sonuca, yani yabancı kararın Türkiye’de kabul edilmesine çıkar ama işleyişleri farklıdır. Tescil idari bir başvurudur: dosyayı nüfus müdürlüğü ya da dış temsilcilik inceler, dava açılmaz. Tanıma ise bir davadır: dilekçe verilir, karşı tarafa tebliğ edilir, hâkim tenfiz şartlarının bulunup bulunmadığını inceler (MÖHUK m. 55, 58). Tescil şartlarının yerine getirilmediği durumlarda kanunun gösterdiği yol tanıma davasıdır; şartlar sağlanıyorsa tescil başvurusu mahkemeye gitmeyi gerektirmeyen yoldur.

Kanunun kurgusu da bunu yansıtır. Maddenin üçüncü fıkrası, şartlar sağlanmadığı için reddedilen kararların tanınmasını MÖHUK’a yönlendirir. Madde metni tanıma davasını ret hâli için anar; şartları taşıyan bir karar için doğrudan dava açılıp açılamayacağı konusunda metinden bir cevap çıkmaz. Bu yüzden şartları taşıyan bir kararda ilk adım olarak tescil başvurusu düşünülür. Aynı karar için hem tescil başvurusu hem tanıma davası yürüten kişi, belgelerin tutarlı olması konusunda dikkatli olmalıdır.

Kapsam dışında kalan kararlar

5490 sayılı Kanun m. 27/A yalnızca belirli kararlar için geçerlidir: boşanma, evliliğin butlanı, iptali veya mevcut olup olmadığının tespiti. Yurt dışında verilen bir nafaka, velayet ya da mal paylaşımı kararı bu madde ile nüfus kütüğüne işlenmez. Bu kararlardan birini Türkiye’de icra etmek istiyorsanız tenfiz yolu gündeme gelir; yabancı mahkemelerden hukuk davalarına ilişkin olarak verilmiş ve o devlet kanunlarına göre kesinleşmiş ilamların Türkiye’de icra olunabilmesi yetkili Türk mahkemesinin tenfiz kararına bağlıdır (MÖHUK m. 50). Nafaka kararının tenfizi için yabancı mahkemenin boşanmada verdiği nafaka kararının tenfizi, velayet için yabancı mahkemenin boşanmada verdiği velayet kararının tanınması yazılarına bakabilirsiniz.

Ayrıca kararın hangi makamdan çıktığı da önemlidir. Kanun adlî veya idarî makamları sayar; yalnızca taraflar arasındaki yazılı bir ayrılık anlaşması bu tanıma uymaz. Ayrılığın hukuken boşanma sayılıp sayılmadığı, kararı veren ülkenin kanunlarına göre belirlenir.

Başvuru öncesi kontrol listesi

Başvuruya gitmeden önce kendinize şu soruları sorun. Karar kesinleşmiş mi ve bunu gösteren belge elimde mi? Kararı veren makam, o ülkenin kanunlarına göre boşanma konusunda yetkili miydi? Kararın tercümesi ve gerekli onay işlemleri tamam mı? Tarafların ikisi de Türk vatandaşıysa birlikte başvurabilecek durumda mıyız, yani eski eşim başvuruya katılacak mı, yoksa eşlerden biri yabancı ya da ölmüş mü? Bu soruların cevaplarına göre hangi makama, hangi belgelerle başvuracağınız belli olur.

Bir de zaman boyutu var. Yabancı ülkede karar kesinleşmeden önce başvuru yapmak, şart oluşmadığı için sonuçsuz kalır. Kesinleşme tarihini kararın verilişinden değil, o ülkenin kanunlarına göre ayrıca hesaplamak gerekir. Bu hesabı yapamıyorsanız, kararı veren makamdan kesinleşme yazısı istemek en sağlam çözümdür.

Varsayımsal örnek: yabancı ülkede boşanan Türk-yabancı çift

Varsayımsal bir örnek düşünelim. Türk vatandaşı bir kişi, yabancı uyruklu eşiyle birlikte yaşadıkları ülkede boşanmış. Karar o ülkenin aile mahkemesinden çıkmış, temyiz süresi dolmuş ve kesinleşme yazısı alınmış. Kişi Türkiye’ye döndüğünde nüfus kaydında hâlâ evli göründüğünü fark ediyor.

Bu durumda ilk düşünülecek yol, tescil başvurusudur. Eski eş yabancı olduğundan Türk vatandaşı olan kişi tek başına başvurabilir. Başvuru, kararı veren ülkedeki dış temsilcilikte ya da yurt içinde yetkili nüfus müdürlüğünde yapılır. Kararda ciddi bir eksik varsa, örneğin kesinleşme belgesi yoksa ya da kararı veren makamın yetkisi gösterilemiyorsa, başvuru reddedilebilir ve tanıma davası gündeme gelir. Sonucun nasıl çıkacağı belgelere ve kararın içeriğine bağlıdır.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, kararın kesinleşmeden başvuruya götürülmesidir. Kesinleşmemiş karar için tescil şartı oluşmaz; erken başvuru ret ve zaman kaybı demektir.

İkinci hata, boşanma kararını elinde tutup nüfus kaydını güncelletmemektir. Kayıt güncellenmezse Türkiye’de evlilik işlemleri, miras, mal rejimi ve soyadı gibi işlemler yanlış kayda göre yürür. Yeniden evlenmeyi düşünüyorsanız bu konuyu yurt dışında boşanıp nüfusa işlemeden yeniden evlenme yazısında ayrıca ele aldık.

Üçüncü hata, kararın yalnızca boşanma hükmünü değil, nafaka veya velayet gibi diğer hükümlerini de tescille Türkiye’de uygulanır sanmaktır. 5490 sayılı Kanun m. 27/A boşanma, butlan, iptal veya evliliğin tespitine ilişkin kararların nüfus kütüğüne tescilini düzenler; nafaka veya velayet kararlarının icrası ayrı bir konudur ve tenfiz gerektirebilir.

Dördüncü hata, tercümeleri ve onay işlemlerini sonraya bırakmaktır. Yabancı dilde yazılmış belgeye dayanan taraf, tercümesini de mahkemeye sunmak zorundadır (HMK m. 223); yabancı resmî belgelerin onayı da ayrıca aranır (HMK m. 224). Nüfus başvurusunda da benzer bir hazırlık beklenebilir.

Kendi kararınız için hangi yolun uygun olduğunu nasıl anlarsınız?

Elinizdeki kararı, verildiği ülke, makam türü, kesinleşme durumu ve içeriği açısından birlikte değerlendirmek gerekir. Kararın tarafı olduğunuz hâlde belgeler eksikse önce eksikleri tamamlamak, tescil başvurusunun reddedilmesini önlemenin en sağlam yoludur. Belgeler tamam ama başvuru reddedildiyse tanıma davası devreye girer.

Dosyanızın ayrıntısı karardan karara değişir. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki telefondan arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz; aile hukuku çalışma alanı sayfasında diğer aile hukuku konularını da görebilirsiniz.