Zorunluluk Hali Nedir? Ağır ve Muhakkak Tehlikeden Kurtulmak İçin İşlenen Fiiller

Bir kişi yangından kurtulmak için komşunun kilitli kapısını kırarsa, bir sürücü çocuğu kurtarmak için başka bir aracın arkasına çarparsa veya bir kişi boğulan birini kurtarmak için başkasının teknesini izinsiz kullanırsa, görünüşte suç sayılabilecek fiiller işlemiş olur. Ancak ceza hukuku, kişiyi bu gibi olağanüstü durumlarda cezalandırmaz. Bu yazıda TCK 25. maddenin ikinci fıkrasında düzenlenen zorunluluk halini anlatıyoruz.

Zorunluluk Halinin Tanımı

TCK m. 25/2’ye göre gerek kendisine gerek başkasına ait bir hakka yönelik olup, bilerek neden olmadığı ve başka suretle korunmak olanağı bulunmayan ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak veya başkasını kurtarmak zorunluluğu ile ve tehlikenin ağırlığı ile konu ve kullanılan vasıta arasında orantı bulunmak koşulu ile işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez. Bu hüküm, hukuka uygunluk nedenlerinden biridir. Yani zorunluluk halinde işlenen fiil, hukuka aykırı sayılmaz.

Zorunluluk Halinin Şartları

Zorunluluk halinden söz edebilmek için birkaç şartın birlikte bulunması gerekir:

1. Ağır ve muhakkak tehlike: Tehlike gerçek, yakın ve ciddi olmalıdır; hayali veya küçük tehlikeler yeterli değildir.
2. Bir hakka yönelme: Tehlike, failin kendisine veya bir başkasına ait bir hakka (yaşam, vücut bütünlüğü, mal gibi) yönelmelidir.
3. Bilerek sebep olunmamış olması: Failin tehlikeye kasten neden olmamış olması gerekir.
4. Başka çarenin bulunmaması: Tehlikeden kurtulmanın başka yolu olmamalıdır.
5. Orantılılık: Tehlikenin ağırlığı ile fiilin konusu ve kullanılan araç arasında denge bulunmalıdır.

Bu şartların biri eksik olduğunda zorunluluk hali uygulanmaz; ancak eksik unsurlar cezanın belirlenmesinde takdiri indirim nedeni olarak dikkate alınabilir.

Meşru Savunma ile Farkı

Meşru savunmada haksız bir saldırı vardır ve savunma bu saldırgana yöneliktir. Zorunluluk halinde ise haksız bir saldırı bulunması gerekmez; tehlike doğal bir olaydan (yangın, sel), bir hayvandan veya bir üçüncü kişinin fiilinden kaynaklanabilir ve çoğu zaman fiil masum bir üçüncü kişiye yönelir. Bu yüzden orantı ölçütü daha sıkı uygulanır: kişi, daha büyük bir zarardan kurtulmak için daha küçük bir zarar vermelidir. Meşru savunmanın ayrıntıları için meşru müdafaa şartları yazısına göz atabilirsiniz.

Örnek Durumlar

Zorunluluk hali uygulamada şu tür olaylarda gündeme gelebilir: yangın sırasında başkasının mülkünden geçerek kaçmak, boğulma tehlikesindeki birini kurtarmak için izinsiz bir araç veya tekne kullanmak, ağır hasta bir kişiyi hastaneye yetiştirmek için başkasının aracını kısa süreli kullanmak. Her olayda tehlikenin gerçekliği, başka çarenin bulunup bulunmadığı ve zararın orantılı olup olmadığı ayrı ayrı incelenir. Örneğin normal bir hastalıkta hastanenin ambulansı çağrılabiliyorsa başkasının aracını kullanmak zorunluluk sayılmaz.

Bilerek Sebep Olma Şartı

Kişi tehlikeye kendi kastıyla yol açmışsa zorunluluk halinden yararlanamaz. Örneğin bir kişi kasten yangın çıkardıktan sonra kendisini kurtarmak için başkasının hakkına zarar verirse zorunluluğa dayanamaz. Ancak tehlikeye taksirle neden olan kişi için durum farklı değerlendirilebilir; kanun yalnızca “bilerek” neden olmayı dışlar. Bu fark, dikkatsizlikle tehlike yaratan kişinin yine de zorunluluk halinden yararlanabilmesine imkân verir.

Sınırın Aşılması ve Orantısızlık

Zorunluluk halinde orantı aşılırsa, fiil hukuka uygun olmaktan çıkar. TCK m. 27/1’e göre ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınırın kast olmaksızın aşılması halinde, fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa, taksirli suç için kanunda yazılı cezanın altıda birinden üçte birine kadarı indirilerek hükmolunur. Kasten sınır aşılırsa bu indirim uygulanmaz. Bu ayrım, sınırın aşılmasında failin iç dünyasının önemini gösterir. Sınırın aşılmasına ilişkin ayrıntılar için meşru savunmada sınırın aşılması yazısına bakabilirsiniz.

Yargılamada İspat

Zorunluluk halini ileri süren sanık, savunmasını somut delillerle desteklemelidir. Olay yeri görüntüleri, tanık beyanları, itfaiye veya sağlık raporları, olay yeri inceleme tutanakları bu savunmayı güçlendirir. Savcılık aşamasında ifade verirken de bu savunmanın açıkça belirtilmesi önemlidir. İfade vermeden önce haklarınızı bilmek için şüpheli hakları ve susma hakkı yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Küçük bir sıkıntıyı ağır tehlike olarak sunmak,
• Başka çare varken (ambulans çağırmak, yardım istemek) doğrudan fiile başvurmak,
• Orantıyı gözetmeyip gereğinden fazla zarar vermek,
• Tehlikeye kendi kastıyla sebep olup zorunluluğa dayanmak,
• Delilleri (kamera, tanık) kaybetmek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir binada yangın çıkar ve bir kişi, üst kattaki komşusunu kurtarmak için diğer dairenin kapısını kırarak geçer. Kapı bir apartman dairesine aittir ve tahribat oluşur. Yangın gerçek, tehlike ağır ve muhakkaldır; kapıyı kırmaktan başka yol da yoktur ve verilen zarar canın kurtarılmasıyla orantılıdır. Bu durumda mala zarar verme fiilinden dolayı kişiye ceza verilmez.

Tazminat Sorumluluğu Devam Eder mi?

Zorunluluk halinde ceza verilmemesi, kişinin özel hukuk bakımından tamamen sorumsuz olduğu anlamına gelmez. Üçüncü kişinin malına zarar verilmişse, hakkaniyet gerektiriyorsa zararın giderilmesi konusu ayrıca tartışılabilir. Örneğin yangından kurtulmak için kırılan kapının bedeli veya izinsiz kullanılan aracın hasarı bakımından, zarar gören kişiyle uzlaşmak ve zararı karşılamak dava riskini ortadan kaldırır. Mağdur ile anlaşma yolları için uzlaştırma nedir ve hangi suçlarda uygulanır yazısı faydalı olabilir.

Soruşturmada İlk Yapılacaklar

Zorunluluk hali iddiasıyla ifade veren kişinin, savcılığa olayı sıralı ve ayrıntılı biçimde anlatması, tehlikenin nasıl başladığını, kaçınma yollarının neden bulunmadığını ve verdiği zararın neden zorunlu olduğunu açıklaması gerekir. Olay yerine ait fotoğraflar, itfaiye veya acil sağlık kayıtları, tanık isimleri ve iletişim bilgileri dosyaya sunulmalıdır. Bu bilgiler ilk aşamada ortaya konursa, kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilme ihtimali artar. Böyle bir karara karşı itiraz yolları için kovuşturmaya yer olmadığına dair karara itiraz yazısına bakabilirsiniz.

Sonuç

Zorunluluk hali, olağanüstü durumlarda kişiyi cezalandırmayan önemli bir hukuka uygunluk nedenidir. Ancak şartları sıkıdır ve orantılılık esas alınır. Böyle bir olay nedeniyle soruşturma altındaysanız ceza hukuku sayfamıza göz atabilir, iletişim üzerinden telefonla veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.