Beğenme Koşuluyla Satış Nedir? Deneme Süresi, Geri Verme Hakkı ve Beğenmenin Gerçekleşmesi

Bir müşteri, evine yerleştirmeden önce bir koltuğu denemek, bir öğrencinin bir müzik aletini birkaç gün çalıştıktan sonra almaya karar vermesi ya da bir işletmenin makineyi verimini görmek için kısa süre kullanması gibi durumlarda karşımıza çıkan sözleşme, beğenme koşuluyla satıştır. Bu satış türünde alıcı, malı görmeden veya kullanmadan bağlanmak istemez; satıcı da satışı garanti altına almak ister. Türk Borçlar Kanunu 249-252. maddeleri bu ilişkinin kurallarını düzenler. Bu yazıda beğenme koşuluyla satışın niteliğini, mülkiyetin durumunu, deneme sürecini ve beğenmenin gerçekleşme hallerini anlatıyoruz.

Beğenme Koşuluyla Satışın Tanımı

TBK m. 249’a göre beğenme koşuluyla satış, alıcının satılanı deneyerek veya gözden geçirerek beğenmesi koşuluyla yapılan satıştır. Burada satış sözleşmesi, alıcının beğenmesi şartına bağlanır; yani satış, alıcının olumlu iradesi gerçekleşinceye kadar tam anlamıyla kesinleşmez. Bu koşul, geciktirici (tehir edici) koşul niteliğindedir: beğenme gerçekleştiğinde satış hüküm doğurur, gerçekleşmezse sözleşme etkisiz kalır. Koşullu işlemlerin genel niteliği için sözleşmenin kurulmasına ilişkin sözleşme nasıl kurulur icap ve kabul yazısına da bakabilirsiniz.

Beğenme Koşuluyla Satış ile Tüketici Cayma Hakkı Farkı

Bu satış türü, tüketici hukukundaki cayma hakkı ile karıştırılabilir. Cayma hakkı, kanunun tüketiciye tanıdığı bir korumadır ve mesafeli satış gibi belirli durumlarda kendiliğinden doğar. Beğenme koşuluyla satışta ise koşul, tarafların iradesiyle sözleşmeye konulur ve alıcı, sebep göstermeksizin malı kabul veya reddetmekte serbesttir. Cayma hakkı hakkında ayrıntı için tüketici sözleşmelerinde cayma hakkı ve mesafeli satış sözleşmesinde cayma hakkı ve istisnalar yazılarına bakabilirsiniz.

Alıcının Serbestisi ve Mülkiyetin Durumu (TBK m. 250)

Beğenme koşuluyla satışta alıcı, satılanı kabul etmekte veya hiçbir sebep göstermeksizin geri vermekte serbesttir. Bu serbestlik, haklı bir gerekçe gösterme yükümlülüğünü ortadan kaldırır. Satılan, alıcının zilyetliğine geçmiş olsa bile, satılanın mülkiyeti beğenme koşulunun gerçekleştiği ana kadar satıcıda kalır. Bu hüküm önemli sonuçlar doğurur:

• Alıcı, malı denerken sahibi gibi davranarak satamaz, rehin veremez veya devredemez.
• Malın alıcıda bulunduğu sırada zarar görmesi halinde, sorumluluğun kime ait olduğu sözleşmeye ve alıcının özen yükümlülüğüne göre belirlenir.
• Satıcının alacaklıları, malı satıcının malvarlığında sayabilir.

Alıcı, malı ancak deneme ve gözden geçirme amacına uygun ölçüde kullanabilir.

Deneme Satıcının Yanında Yapılacaksa (TBK m. 251)

Deneme veya gözden geçirme satıcının yanında yapılmak gerekiyorsa (örneğin bir mağazada koltuğun denenmesi veya bir atölyede makinenin çalıştırılması), alıcı sözleşme veya âdete göre gerekli süre içinde satılanı kabul edip etmediğini açıklamalıdır. Açıklamazsa satıcı, sözleşmeyle bağlılıktan kurtulur. Yani susma, bu halde satıcının lehine sonuç doğurur: alıcı beğendiğini bildirmezse satış gerçekleşmez. Böyle bir süre belirlenmemişse, satıcı uygun bir süre geçtikten sonra alıcıya ihtarda bulunarak satılanı kabul edip etmediğini bildirmesini isteyebilir; bu ihtara hemen cevap verilmezse satıcı sözleşmeyle bağlılıktan kurtulur. Bu düzenleme, satıcının belirsizlik içinde uzun süre beklemesini önler.

Satılan Alıcının Yanındaysa: Beğenme Koşulunun Gerçekleşmesi (TBK m. 252)

Satılan, denenmeksizin veya gözden geçirilmeksizin alıcıya verilmişse, durum farklıdır. Sözleşme veya âdete göre gereken süre içinde veya böyle bir süre yoksa satıcının ihtarı üzerine alıcı, satılanı beğenmediğini hemen bildirmez veya onu geri vermezse, beğenme koşulu gerçekleşmiş olur. Yani bu halde susma, alıcı aleyhine sonuç doğurur: alıcı süre içinde red bildirmezse satış kesinleşir. Ayrıca alıcının, herhangi bir çekince belirtmeksizin satış bedelinin tamamını veya bir kısmını ödemesiyle ya da satılanı deneme veya gözden geçirme amacını aşacak biçimde kullanmasıyla da beğenme koşulu gerçekleşmiş olur. Bu nedenle alıcı, malı iade etmek istiyorsa süreyi kaçırmamalı, malı deneme sınırlarını aşarak kullanmamalı ve bedeli çekince koymadan ödememelidir.

Deneme Sırasında Alıcının Yükümlülükleri

Alıcı, beğenme koşulu döneminde malı özenle kullanmakla yükümlüdür. Bu dönemde şu yükümlülükleri vardır:

• Malı deneme amacına uygun kullanmak, aşındırmamak,
• Malı korumak ve zarara uğramasını önlemek,
• Beğenip beğenmediğini süresinde bildirmek,
• Reddetmesi halinde malı satıcıya geri vermek,
• Malı üçüncü kişiye devretmemek veya rehnetmemek.

Bu yükümlülüklerin ihlali halinde alıcı, satıcının zararını tazmin etmek zorunda kalabilir. Özen ve sorumluluk ilkeleri için borçlunun kusur sorumluluğu ve özen ölçüsü yazısına bakabilirsiniz.

Uygulamada Karşılaşılan Durumlar

Beğenme koşuluyla satış birçok alanda kullanılır:

• Mobilya ve beyaz eşya satışı: Alıcı, ürünü evinde deneyip kararını verir.
• Sanat eseri ve koleksiyon parçaları: Alıcı, esere bir süre sahip olup değerlendirir.
• Makine ve ekipman: İşletme, makineyi kendi üretim ortamında dener.
• Müzik aletleri, spor ekipmanı: Kullanıcı, ürünü belirli süre kullanıp uygunluğunu görür.
• Kitap ve yazılım denemeleri: Bazı özel sözleşmelerle deneme süresi tanınır.

Bu durumlarda süre, deneme koşulları ve iade usulü sözleşmede net yazılırsa uyuşmazlık olasılığı azalır.

Sözleşme Hazırlarken Dikkat Edilecekler

Hem satıcı hem alıcı açısından şu noktalar önemlidir:

• Beğenme koşulunun açıkça yazılması ve deneme süresinin belirlenmesi,
• Denemenin nerede (satıcıda mı alıcıda mı) yapılacağının belirtilmesi,
• Malın deneme sırasındaki riskinin kime ait olduğunun yazılması,
• Reddetme bildiriminin şekli (yazılı, e-posta gibi) ve süresinin belirlenmesi,
• Beğenme halinde ödeme zamanının netleştirilmesi.

Sık Yapılan Hatalar

• Deneme süresini belirlememek,
• Red bildirimini süresinde yapmayıp beğenme koşulunu gerçekleştirmek,
• Deneme dışında ticari amaçla kullanıp koşulu kendi elleriyle gerçekleştirmek,
• Malı geri verirken zarar görmüş halde teslim etmek,
• Beğenme koşulunu tüketici cayma hakkı ile karıştırmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir işletme, bir paketleme makinesini beğenme koşuluyla satın almak üzere satıcıyla anlaşır ve makine işletmeye teslim edilir. Sözleşmede on beş günlük deneme süresi ve satıcının ihtarı halinde hemen cevap verme yükümlülüğü yazılıdır. İşletme, süre dolduğu halde makineyi beğenmediğini bildirmez ve kullanmaya devam eder. Satıcı ihtar gönderdiğinde de cevap vermeyen işletme için beğenme koşulu gerçekleşmiş sayılır ve satış bedelini ödemekle yükümlü olur.

Sonuç

Beğenme koşuluyla satışta alıcı sebepsiz iade hakkına sahiptir; ancak süreyi kaçırmak, susmak veya deneme amacını aşan kullanım beğenmenin gerçekleşmesine yol açabilir. Mülkiyet, koşul gerçekleşene kadar satıcıda kalır. Beğenme koşullu bir sözleşme yapmadan önce veya yaşanan bir uyuşmazlıkta borçlar hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.