Boşandıktan Sonra Çocukla Telefon ve Görüntülü Görüşme Hakkı Var mı?

Boşanma kararındaki kişisel ilişki hükmünü açtığınızda genellikle hafta sonları, bayramlar ve yaz tatili gibi yüz yüze görüşme günlerini görürsünüz. Telefonla konuşmak, görüntülü aramak ya da mesajlaşmak ise bazen hiç yazmaz. Sonra bir gün çocuğunuza ulaşamadığınızı fark edersiniz ve şu soru ortaya çıkar: Kararda yazmıyorsa bunun için hakkım var mı?

Dürüst cevap iki parçalıdır. Kanun, kişisel ilişkinin bu biçimlerini tek tek saymaz; ama çocukla bağınızı koruma hakkınız da yüz yüze görüşmeden ibaret değildir. Pratikte mesele, bu iletişimin somut bir düzene bağlanıp bağlanmadığıdır.

Kanun kişisel ilişki hakkını nasıl düzenliyor?

Medeni Kanun’un 323. maddesi, ana ve babadan her birinin, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahip olduğunu söyler. Madde “uygun” kişisel ilişki der; biçimi saymaz ve kişisel ilişkiyi yalnızca yüz yüze görüşmeyle de sınırlamaz. Bu nedenle telefon ve görüntülü iletişim de mahkemenin düzenleyebileceği biçimler arasındadır. Bu, görüşmenin içeriğinin çocuğun yaşına, koşullarına ve ebeveynlerin durumuna göre mahkeme tarafından şekillendirileceği anlamına gelir.

Medeni Kanun’un 182. maddesine göre mahkeme, boşanmaya karar verirken olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra ana ve babanın haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenler. Velayetin kullanılması kendisine verilmeyen eşin çocuk ile kişisel ilişkisinin düzenlenmesinde çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur.

Bu çerçevede telefon ve görüntülü görüşme, mahkemenin kararında ya da ebeveynlerin protokolünde yer alabilen bir iletişim biçimidir. Yer almıyorsa, hakkınız ortadan kalkmış sayılmaz; ama uygulanabilir bir çerçeve de yoktur.

Karar metninde yazmıyorsa ne yapılır?

Karar metninde telefon veya görüntülü görüşme düzeni yoksa üç yol vardır.

Anlaşma. Ebeveynler arasında yazılı ya da mesajla teyit edilmiş basit bir anlaşma, çoğu zaman en hızlı çözümdür. Örneğin “her akşam sekizde on beş dakika görüntülü konuşma” gibi.

Kişisel ilişki düzenlemesinin değiştirilmesi. Mevcut karara iletişim düzeninin eklenmesi için mahkemeye başvurulabilir. Kişisel ilişki düzenini değiştirme konusunu boşandıktan sonra görüşme düzenini değiştirme yazısında ele aldık.

Hiç düzenleme yoksa. Boşanma kararında ya da protokolde kişisel ilişki hiç düzenlenmemişse görüşme düzeni kararda yoksa ne yapılır yazısındaki yol izlenir.

Mahkemeye sunacağınız talepte işe yarayan unsurlar şunlardır: iletişimin hangi günlerde, hangi saat aralığında, yaklaşık kaç dakika yapılacağı, hangi cihazla ve kimin aracılığıyla sağlanacağı. Ne kadar somut olursa, uygulanması o kadar kolay olur.

Çocuğun yaşı bu düzeni nasıl etkiler?

Küçük bir çocuk telefonu kendi başına kullanamaz; görüşmenin bakımı üstlenen ebeveynin yardımıyla yapılması gerekir. Bu yüzden velayet sahibi ebeveynin iş birliği belirleyicidir. Kararda bu iş birliği açıkça yazılırsa, çocuğun telefonla yardıma ihtiyaç duyduğu dönemlerde de iletişim sürer.

Ergenlik çağındaki bir çocuk ise kendi telefonunu kullanır ve iletişimi daha çok kendisi yönetir. Bu çağda saat ve süre belirlemek yerine çocuğun rahatça ulaşabileceği bir iletişim zemini kurmak daha anlamlı olabilir. Her iki durumda da hâkim çocuğun yaşı ve olgunluğu ölçüsünde duygularını da dikkate alır.

Çocuğun uykusu, okulu ve ders saatleri bu düzenin sınırlarını çizer. Geç saatlere uzanan bir görüşme isteği çocuğun yararına aykırı bulunabilir.

Engellenirse hangi yollar var?

Önce belgeleyin. Aramaların tarih ve saatini, cevapsız kalan çağrıları ve yazışmaları kaydedin. Bu kayıtlar ileride mahkemeye sunabileceğiniz somut delillerdir.

Medeni Kanun’un 324. maddesi, ana ve babadan her birinin diğerinin çocuk ile kişisel ilişkisini zedelemekten ve çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlü olduğunu söyler. Velayet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir (TMK m. 324/3). Bu husus kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir (TMK m. 182/2).

Bu hüküm, kararda yazılı olan düzenin ihlali için geçerlidir. Telefon ya da görüntülü görüşme kararda açıkça yer alıyorsa ve bu engelleniyorsa, bunu gerekçe göstermek daha kolaydır. Yer almıyorsa önce düzenleme alınması gerekir.

Yüz yüze kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesi için ayrı bir yol vardır: Çocuk Koruma Kanunu’nun 41/A ve devamı maddelerine göre kişisel ilişki kurulmasına dair ilam veya tedbir kararları rızaen yerine getirilmezse, hak sahibi müdürlüğe başvurabilir (5395 sayılı Kanun m. 41/C). Bu mekanizma çocuğun belirlenen yerde teslimine dayandığından, telefon ve görüntülü görüşmelerin engellenmesinde aynı yolun işleyip işlemeyeceği tartışmalıdır ve kararın metnine bağlıdır. Bu nedenle kararda telefon görüşmesinin açıkça yazılı olması önemlidir. Ayrıntıyı çocuk teslimine ve görüşme kararına uymamanın sonuçları yazısında bulabilirsiniz.

Mahkemeye sunulacak talep nasıl yazılır?

Düzenleme istiyorsanız talebinizi, hâkimin kolayca karara bağlayabileceği netlikte yazmak işinizi kolaylaştırır. Kişisel ilişki düzenlemesine eklenmesini istediğiniz iletişim bölümü genellikle şu soruları cevaplar:

1. Hangi günler? Örneğin hafta içi iki akşam ve hafta sonu bir gün.
2. Hangi saat aralığı? Çocuğun yemek, uyku ve ders saatleri dışında kalan bir aralık.
3. Ne kadar süre? Küçük çocuklar için kısa, büyük çocuklar için daha uzun süreler.
4. Hangi araçla? Telefon araması, görüntülü arama ya da mesajlaşma.
5. Kimin yardımıyla? Küçük çocukta velayet sahibi ebeveynin telefonu çocuğa vermesi gibi.
6. Tatil ve bayram dönemlerinde bu düzen nasıl değişecek?

Bu talep, çocuğun yararına uygun olmalıdır. Medeni Kanun’un 182. maddesi çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararlarını esas tutar. Çocuğun gününü aşırı bölen, uykusunu ya da dersini etkileyen sık aramalar bu ölçüye uymayabilir. Mahkeme çocuğun yaşına uygun ve makul bir sıklık belirlemeyi gözetir; bu, her dosyada farklıdır.

Düzen kararda yer aldığında, bu karara uymayan taraf için kanundaki yaptırımlar işletilebilir. Uygulanabilir bir düzenin varlığı, sonradan çıkacak uyuşmazlıkta delil toplamayı da kolaylaştırır.

Boşanma protokolünde iletişim maddesi

Anlaşmalı boşanmada ebeveynler çocukla görüşme düzenini kendileri belirler ve protokole yazar. Bu aşamada telefon ve görüntülü görüşme maddesini de eklemek, ileride yaşanabilecek sürtüşmeyi azaltır. Hâkim, boşanmanın fer’î sonuçlarına ilişkin anlaşmaları onaylamadıkça bu anlaşmalar geçerli olmaz (TMK m. 184); çocuğun yararına aykırı bulunan maddeleri hâkim onaylamayabilir. Protokoldeki görüşme düzeni için boşanma protokolünde velayet ve kişisel ilişki maddesi yazısına bakabilirsiniz.

Teknoloji çağında çocuğun mahremiyeti

Görüntülü görüşmelerde çocuğun yanında kimlerin bulunduğu, görüşmenin kaydedilip kaydedilmediği ve çocuğun diğer ebeveyn hakkında sorgulanıp sorgulanmadığı sık yaşanan gerginlik kaynaklarıdır. Kanun bu ayrıntıları düzenlemez; ancak ebeveynlerin çocuğun yararını gözetme yükümlülüğü, burada da yol göstericidir. Görüşmeyi kaydetmek, çocuğu diğer ebeveyn aleyhine yönlendirmek ya da görüşmeyi bir baskı aracına çevirmek, ileride aleyhe delil olabilir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Canan ve Emre boşanmış; altı yaşındaki kızları Canan’ın velayetinde. Karar, Emre’nin iki haftada bir hafta sonu çocukla görüşmesini düzenliyor, telefon konusunda bir şey söylemiyor. Emre iş nedeniyle başka bir ilde yaşıyor ve hafta içi kızına ulaşamıyor; Canan telefonlara bazen cevap veriyor, bazen vermiyor.

Emre, önce Canan’la bir anlaşma yapmayı deneyebilir. Olmazsa mahkemeden, haftada iki akşam belirli bir saat aralığında görüntülü görüşme düzeninin eklenmesini isteyebilir. Mahkeme çocuğun yaşını, okul düzenini ve ebeveynlerin durumunu birlikte tartar. Sonucu önceden söylemek mümkün değildir.

Sık yapılan hatalar

• Çocuğa sürekli ve yoğun biçimde ulaşmaya çalışmak. Bu, çocuğun gündelik düzenini bozar ve talebinizi zayıflatır.
• Görüşmeleri diğer ebeveyni eleştirmek ya da çocuğa sorular sorarak sorgulamak için kullanmak.
• Mesajlarda sert dil kullanmak; bu yazışmalar ileride mahkemeye sunulabilir.
• Kayıt almamak. Hangi gün, hangi saatte aradığınızı ispatlayamazsanız, engelleme iddianız dayanaksız kalır.
• Çocuğun görüşmeyi istemediği hâllerde nedenini araştırmadan diğer ebeveyni suçlamak. Çocuğun yönlendirilip yönlendirilmediği ayrıca incelenir; çocuğun dinlenmesi yazısı bu konuda bilgi veriyor.

Düzen kurulduktan sonra nasıl korunur?

Mahkemeden ya da anlaşmadan çıkan bir iletişim düzeni, ancak uygulandığı sürece işe yarar. Düzenin işlemesi için birkaç basit alışkanlık yardımcı olur: görüşme saatine sadık kalmak, çocuğun programı değiştiğinde önceden haber vermek, görüşmeyi kısa ve olumlu tutmak ve her aramayı bir tartışma konusuna çevirmemek.

Çocuk her iki ebeveynle bağını sağlıklı sürdürdüğünde bu durum, ileride velayet ya da kişisel ilişki konusunda yeni bir talep gündeme geldiğinde de ebeveynin tutumunu gösteren olumlu bir kayıt oluşturur. Aksine, görüşmeleri düzenli aksatan ya da engelleyen taraf için ileride değişiklik talepleri gündeme gelebilir.

Küçük çocuklar ve gece kalma

Telefon ya da görüntülü iletişim, özellikle çok küçük çocuklar için yüz yüze görüşmenin yerini tutmaz; ama bağın sürmesine yardım eder. Gece kalma gibi konular ise ayrı bir değerlendirme gerektirir; bunun için küçük çocuğun gece kalma hakkı yazısına bakabilirsiniz.

Kendi kararınız için

Kararda iletişim düzeninin olup olmadığı, çocuğun yaşı ve ebeveynler arasındaki ilişki her dosyada farklıdır. Bu nedenle ne tür bir düzenlemenin talep edileceği, elinizdeki karara ve belgelere göre belirlenmelidir.

Telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak durumunuzu anlatabilirsiniz; iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz. Genel bilgi için aile hukuku sayfasına da bakabilirsiniz.