Boşanma Davasında Dava Şartları Nelerdir, Mahkeme Neleri İnceler?

Boşanma dilekçenizi verdiniz, harcı yatırdınız ve duruşma gününü bekliyorsunuz. Ama hâkim işin esasına, yani eşlerden hangisinin kusurlu olduğuna girmeden önce başka bir soruyu cevaplamak zorundadır: bu dava, kanunun aradığı şartlara uygun biçimde açılmış mı? Bu şartlara dava şartları denir. Mahkeme bunları davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır; taraflar da eksiklik gördüklerinde her zaman ileri sürebilir (HMK m. 115). Eksiklik giderilebiliyorsa kesin süre verilir; giderilmezse dava, esasa girilmeden usulden reddedilir.

Dava şartları nelerdir?

Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 114. maddesi dava şartlarını tek tek sayar. Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması, yargı yolunun caiz olması, mahkemenin görevli olması ve yetkinin kesin olduğu hâllerde mahkemenin yetkili bulunması ilk gruptur. Ardından tarafların taraf ve dava ehliyetine sahip olması, kanuni temsilin söz konusu olduğu hâllerde temsilcinin gerekli niteliğe sahip bulunması ve dava takip yetkisinin bulunması gelir. Vekil aracılığıyla takip edilen davalarda vekilin vekâlet ehliyetine sahip olması ve usulüne uygun düzenlenmiş vekâletnamesinin bulunması da şarttır. Son grupta davacının yatırması gereken gider avansının yatırılmış olması, teminat kararının yerine getirilmesi, davacının dava açmakta hukuki yararının bulunması, aynı davanın daha önce açılmış ve hâlen görülmekte olmaması ve daha önce kesin hükme bağlanmamış olması yer alır.

Listede birçok madde teknik görünür. Boşanma dosyasında bunların bir kısmı gündeme gelir: görevli mahkeme, vekâletname, gider avansı ve derdest dava gibi. Yetki ise aşağıda göreceğiniz gibi ayrı bir kurala bağlıdır.

Görevli mahkeme hangisi?

Boşanma davalarına bakmakla görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemelerinin görevleri 4787 sayılı Kanun’un 4. maddesinde sayılmıştır ve Türk Medeni Kanunu’nun aile hukukuna ilişkin hükümlerinden doğan dava ve işler bu kapsamdadır. Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde ise bu Kanun kapsamına giren dava ve işlere, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesince bakılır (4787 sayılı Kanun m. 2). Dolayısıyla “mutlaka aile mahkemesi” diye düşünmeyin; bulunduğunuz yerde aile mahkemesi yoksa dava aile mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesinde görülür.

Yetki bir dava şartı mı?

Yetki, dava şartlarına iki yerden girer. HMK m. 114’e göre “yetkinin kesin olduğu hâllerde mahkemenin yetkili bulunması” dava şartıdır. Ancak kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde yetki itirazı bir ilk itirazdır ve cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır (HMK m. 116, 117).

Boşanma davalarında yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m. 168). Bu kural kesin yetki olarak düzenlenmemiştir ve uygulamada kesin yetki sayılmaz; bu yüzden boşanmada yetki dava şartı değildir. Mahkeme yetkiyi kendiliğinden inceleyemez; davalı itirazını cevap dilekçesinde yapmazsa mahkeme yetkili hâle gelir (HMK m. 19/4). Yetki itirazı için ayrıca boşanma davasında ilk itirazlar yazısına bakabilirsiniz.

Taraf ve dava ehliyeti, temsil ve vekâletname

Taraf ehliyeti, bir kişinin davada taraf olabilme kabiliyetidir; dava ehliyeti ise davayı kendisinin veya vekilinin takip edebilmesidir. Boşanma davasında taraflar eşlerdir. Eşlerden biri kısıtlıysa ya da kendisini temsil edecek bir kayyım veya vasi söz konusuysa, temsilcinin gerekli niteliğe sahip olup olmadığı da dava şartı kapsamında incelenir.

Davayı avukat aracılığıyla takip ediyorsanız, vekilin vekâlet ehliyetine sahip olması ve usulüne uygun düzenlenmiş vekâletnamesinin bulunması gerekir. Vekâletnamenin eksik, tarihsiz ya da boşanma davası açmaya yetkilendirmeyen bir kapsamda olması dava şartı eksikliği olarak karşımıza çıkabilir. Eksiklik varsa mahkeme tamamlanması için süre verir. Vekâletnamenin kapsamı konusunda boşanma davasında vekâletname ve özel yetki yazısına bakabilirsiniz.

Gider avansı ve dilekçe eksiklikleri

Davacı, yargılama harçları ile her yıl Adalet Bakanlığınca çıkarılacak gider avansı tarifesinde belirlenecek tutarı dava açarken mahkeme veznesine yatırmak zorundadır. Avansın yeterli olmadığının dava sırasında anlaşılması hâlinde, mahkemece davacıya iki haftalık kesin süre verilir (HMK m. 120). Gider avansının yatırılmış olması ayrıca bir dava şartıdır (HMK m. 114/1-g). Harcın ve avansın tutarı her yıl güncellendiği için buraya rakam yazmıyoruz; güncel tarifeyi mahkeme veznesinden öğrenebilirsiniz.

Dava dilekçesindeki eksiklikler ise ayrı bir sistemle ele alınır. Dava dilekçesinin bazı unsurları eksikse, hâkim davacıya eksikliği tamamlaması için bir haftalık kesin süre verir; bu süre içinde tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır. Ancak mahkemenin adı, davanın konusu, vakıaların özeti, delillerin gösterilmesi ve hukuki sebepler gibi bazı unsurlar bu kolaylığın dışında kalır (HMK m. 119/2). Bu konuyu ayrıca boşanma davasında dilekçe eksikliğinin giderilmesi yazısında görebilirsiniz.

Derdest dava ve kesin hüküm

Aynı davanın daha önceden açılmış ve hâlen görülmekte olmaması, ayrıca daha önceden kesin hükme bağlanmamış olması dava şartlarındandır (HMK m. 114/1-ı ve i). Boşanma davalarında bu kural iki yerde karşınıza çıkabilir.

Birincisi, eşlerden birinin açtığı bir boşanma davası sürerken diğerinin ayrı bir boşanma davası açması hâlidir. Taraf rolleri ters olduğu için bu dava uygulamada derdestlik sayılmaz; bağlantı sebebiyle davalar birleştirilerek birlikte görülebilir (HMK m. 166). Aynı dosyada karşı dava açmak da bir yoldur; karşı dava, cevap dilekçesiyle veya esasa cevap süresi içinde açılır (HMK m. 133). İkincisi, boşanma davası daha önce esastan reddedilmişse, aynı sebep ve olaylarla yeni dava açılması kesin hüküm engeline takılabilir. Reddedilen boşanma davasının kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçmesi ve ortak hayatın yeniden kurulamamış olması hâlinde evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin isteği üzerine boşanmaya karar verilir (TMK m. 166/4).

Mahkeme dava şartı eksikliğini nasıl işler?

Mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır. Eksikliği tespit ederse davanın usulden reddine karar verir; ancak eksiklik giderilebilir nitelikteyse bunun tamamlanması için kesin süre verir. Bu süre içinde eksiklik giderilmemişse dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir (HMK m. 115/2).

Bir ayrıntı: Dava şartı noksanlığı mahkemece davanın esasına girilmeden önce fark edilmemiş, taraflarca ileri sürülmemiş ve fakat hüküm anında bu noksanlık giderilmişse, başlangıçtaki noksanlıktan ötürü dava usulden reddedilemez (HMK m. 115/3). Yani hüküm anına kadar giderilen eksiklik dava için sorun olmaktan çıkar.

Usulden red sonrası ne olur?

Usulden red kararı, boşanmanın esasına ilişkin bir karar değildir; hâkim kusur, sebep ve mali sonuçlar hakkında bir değerlendirme yapmamıştır. Dolayısıyla dava şartı eksikliği giderilerek yeniden dava açmak mümkündür. Ama bu durum süre bakımından risk taşıyabilir. Zina için öğrenmeden başlayarak altı ay ve her hâlde beş yıl, pek kötü veya onur kırıcı davranış için de aynı yapıda süreler vardır (TMK m. 161 ve 162). Usulden red kararı çıkana kadar geçen zaman bu süreleri durdurup durdurmadığı, olayın niteliğine ve dosyanın seyrine göre ayrıca değerlendirilir. Bu yüzden yeni dava açmadan önce süreleri tek tek hesaplamak gerekir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Bir eş, kendi yerleşim yeri mahkemesinde değil, eşinin akrabalarının yaşadığı bir şehirde boşanma davası açıyor. Vekâletname boşanma davası için özel yetki içermiyor ve gider avansı eksik yatırılmış. Mahkeme dosyayı ilk incelemesinde vekâletname eksikliğini ve avans eksikliğini fark ediyor; ikisi için de kesin süre veriyor. Davalı da cevap dilekçesinde yetki itirazında bulunuyor.

Burada üç ayrı mesele birbirine karışmaz. Vekâletname ve avans eksikliği giderilebilir; süre içinde tamamlanırsa dava devam eder. Yetki itirazı ise cevap dilekçesinde zamanında yapıldığı için incelenir. TMK m. 168’deki ölçüt, yani eşlerden birinin yerleşim yeri veya son altı aydır birlikte oturdukları yer, davanın doğru yerde açılıp açılmadığını belirler. Hâkimin sonuçta ne karar vereceğini önceden söylemek mümkün değildir; ama hangi sorunun hangi süreyle ilişkili olduğunu bilmek, dosyayı düzenli yürütmeyi kolaylaştırır.

Hukuki yarar ve dava takip yetkisi

Listedeki iki şart boşanma davasında daha az tartışılır ama bilinmesi gerekir. Dava takip yetkisi, davanın tarafının uyuşmazlık konusu hak üzerinde dava açma ve yürütme yetkisine sahip olmasıdır. Boşanmada bu yetki esas olarak eşlerin kendisindedir. Hukuki yarar ise davacının dava açmakta korunmaya değer bir menfaatinin bulunmasıdır (HMK m. 114/1-h). Evlilik birliği hâlâ devam ediyor ve boşanma sebebi iddia ediliyorsa, bu yarar genellikle açıktır; ihtilaf, daha çok önceki dava, kesin hüküm veya sürelerin geçmiş olması gibi noktalarda doğar.

Sık yapılan hatalar

Dilekçeyi verdikten sonra mahkemeden gelen kesin süreli yazıları atlamak ilk hatadır; bu yazılara uyulmazsa dava açılmamış sayılabilir ya da usulden reddedilebilir. İkinci hata, vekâletnameyi kontrol etmemektir. Üçüncü hata, aynı konuda iki ayrı dava açmaktır. Dördüncü hata, yetki itirazını cevap dilekçesinde yapmamaktır; ilk itirazlar cevap dilekçesiyle birlikte ileri sürülmek zorundadır (HMK m. 117).

İlgili konular için boşanma davasında ilk itirazlar, yetkili mahkeme, boşanma davası nasıl açılır ve boşanma davasının harç ve masrafları yazılarına bakabilirsiniz.

Kendi dosyanızda dava şartlarını nasıl kontrol edersiniz?

Dava açmadan önce ya da size tebliğ edilen davada kısa bir kontrol listesi işinizi görür. Mahkemeniz doğru mu? Eşlerden birinin yerleşim yerini veya son altı aydır birlikte oturduğunuz yeri belgeleyebilir misiniz? Vekâletname güncel ve yeterli mi? Gider avansı eksiksiz yatırıldı mı? Daha önce açılmış bir boşanma davası var mı?

Bu soruların cevabı dosyadan dosyaya değişir. Durumunuzu anlatmak için büroyu telefonla arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz. İletişim sayfasından bilgilere ulaşabilir, genel çerçeve için aile hukuku sayfasına bakabilirsiniz.