Boşanma Davasında İlk İtirazlar Nelerdir, Ne Zaman İleri Sürülür?

Boşanma davası açılmış ve dilekçe size gelmiş. Mahkeme bulunduğunuz yere uzak bir şehirde, ya da eşinizin sizinle hiç ilgisi olmayan bir yerleşim yerinde. İtiraz etmek istiyorsunuz, ama ne zaman ve nasıl? Kanunun cevabı sert: ilk itirazların hepsi cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır, aksi hâlde dinlenemez (HMK m. 117). Cevap dilekçesi verildikten sonra, cevap süresi dolmamış olsa bile ilk itirazlar artık ileri sürülemez (HMK m. 131). Yani bu itirazlar için saat cevap dilekçesiyle birlikte işler.

İlk itiraz ne demek?

Hukuk Muhakemeleri Kanunu iki ayrı kategori koyar. Birincisi dava şartlarıdır: mahkeme bunları davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır ve taraflar da her zaman ileri sürebilir (HMK m. 115). İkincisi ilk itirazlardır. Bunlar kanunda tek tek sayılmıştır: kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde yetki itirazı ve uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı (HMK m. 116). Üçüncü bent mülgadır.

Aradaki fark pratik sonuçlar doğurur. Dava şartı eksikliğini yargılamanın sonuna kadar ileri sürebilirsiniz; ilk itirazı ise yalnızca cevap dilekçesinde. Bu fark boşanma davalarında yetki itirazı bakımından önem kazanır. Mahkeme ilk itirazları, dava şartlarından sonra ve ön sorun gibi inceler (HMK m. 117/2 ve 3).

Boşanma davasında yetki nasıl belirlenir?

Boşanma veya ayrılık davalarında yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m. 168). Bu madde iki alternatif sayar. Eşlerden birinin yerleşim yeri bir seçenek, ortak hayatın son altı aydır sürdüğü yer ikinci seçenektir. Davacı bunlardan birini seçerek dava açabilir.

Yetki kuralının kesin yetki niteliğinde olup olmadığı, itirazın zamanlaması bakımından önemlidir. Yetkinin kesin olduğu davalarda mahkeme yetkili olup olmadığını davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırır ve taraflar da mahkemenin yetkisiz olduğunu her zaman ileri sürebilir. Yetkinin kesin olmadığı davalarda ise yetki itirazının cevap dilekçesinde ileri sürülmesi gerekir (HMK m. 19). TMK m. 168 kesin yetki kuralı olarak düzenlenmemiştir ve uygulamada boşanma davasındaki yetki kesin yetki sayılmaz. Bu yüzden boşanmada yetki itirazı bir ilk itirazdır: itirazınız varsa bunu cevap dilekçesinde yazılı olarak ileri sürmek zorundasınız.

Yetki itirazı nasıl yapılır?

Yetkinin kesin olmadığı davalarda yetki itirazında bulunan taraf, yetkili mahkemeyi, birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi bildirir; aksi takdirde yetki itirazı dikkate alınmaz (HMK m. 19/2). Bu cümle küçük bir ayrıntı gibi görünür, ama itirazın kaderini belirler. “Bu mahkeme yetkisizdir” demek yetmez; hangi mahkemenin yetkili olduğunu da açıkça yazmanız gerekir.

Boşanma bakımından bu şu anlama gelir: Eşinizin yerleşim yeri ile sizin yerleşim yeriniz farklı şehirlerdeyse ve dava eşinizin yaşadığı şehirde açıldıysa, o şehir de TMK 168 bakımından yetkili olabilir. İtirazınızın dayanağı, davanın açıldığı yerin kanundaki iki ölçütten hiçbirine uymamasıdır. Örneğin dava, ne sizin ne eşinizin yerleşim yeri olan ve son altı aydır birlikte oturmadığınız bir yerde açılmışsa, itirazınız mantıklıdır. Bu durumda yetkili mahkemeyi, yani yerleşim yerinizi ya da son ortak ikametgâhı gösterirsiniz.

Süresinde ve usulüne uygun itiraz edilmezse, yetkinin kesin olmadığı davalarda davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir (HMK m. 19/4).

Yetkisizlik kararı çıkarsa ne olur?

Mahkeme yetkisizlik kararı verirse, kararında yetkili mahkemeyi de gösterir (HMK m. 19/3). Bundan sonra taraflardan birinin, kararın kesinleştiği tarihten (karar verildiği anda kesin ise tebliğ tarihinden; kanun yoluna başvurulmuşsa başvurunun reddi kararının tebliğ tarihinden) itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurarak dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesini talep etmesi gerekir. Aksi takdirde dava açılmamış sayılır (HMK m. 20/1). Dosya gönderildiğinde yeni mahkeme kendiliğinden taraflara davetiye gönderir (HMK m. 20/2).

Bu süreye dikkat etmek özellikle davacı için önemli bir ayrıntıdır; çünkü süre kaçarsa “dava açılmamış sayılır” sonucu doğduğunda yeni dava açmak gerekir ve boşanma sebeplerine ilişkin hak düşürücü süreler gündeme gelebilir. Zina için öğrenmeden başlayarak altı ay ve her hâlde beş yıl, pek kötü veya onur kırıcı davranış için aynı yapıda süreler vardır (TMK m. 161, 162). Bu nedenle yetkisizlik kararı verildiğinde kararın kesinleşme tarihini ve varsa kanun yolu sonucunun tebliğ tarihini takip edip iki haftalık süreyi hemen takvime yazın.

Mahkeme ilk itirazı ne zaman inceler?

İlk itirazlar dava şartlarından sonra incelenir ve ön sorunlar gibi karara bağlanır (HMK m. 117/2 ve 3). Mahkeme öncelikle dava şartları ve ilk itirazlar hakkında dosya üzerinden karar verir; gerektiği takdirde kararını vermeden önce tarafları ön inceleme duruşmasında dinleyebilir (HMK m. 138). Yani yetki itirazınız varsa, davanın esasına girilmeden önce karara bağlanır. Bu, itirazın doğru yapılmasının davanın hangi mahkemede yürüyeceğini baştan belirlediği anlamına gelir.

Tahkim itirazı

Kanun ilk itirazlar arasında uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazını da sayar (HMK m. 116/1-b). Tahkim itirazını burada ayrıntılandırmıyoruz; ilk itirazların asıl pratik gündemi yetki itirazıdır. Dosyanızda böyle bir konunun gündeme gelip gelmediğini kendi durumunuz üzerinden konuşabilirsiniz.

İtiraz ile esasa cevap aynı dilekçede nasıl yazılır?

Yetki itirazı yapmak, esasa ilişkin savunma yazma ihtiyacını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Cevap dilekçesi tek bir belgedir ve süresi iki haftadır (HMK m. 127). Süresinde cevap vermeyen davalı, davacının vakıalarını inkâr etmiş sayılır (HMK m. 128); yani yalnızca itiraz yazıp esasa cevap vermezseniz, savunmanızı düzenli biçimde ortaya koyma fırsatını riske atarsınız. Mahkeme yetki itirazını reddederse bu aşamada ek bir cevap süresi tanınacağı garanti değildir.

Pratikte dilekçeyi iki bölüm hâlinde kurmak mantıklıdır. İlk bölümde ilk itirazlarınızı yazarsınız: mahkemenin yetkisiz olduğunu, gerekçenizi ve yetkili mahkemeyi gösterirsiniz. İkinci bölümde, itirazınız reddedilse bile savunmanızın eksik kalmaması için esasa ilişkin cevabınızı sıralarsınız. Cevap dilekçesinin kanunda sayılan içeriği ise olayların sıra numarası altında özeti, delillerin gösterilmesi, hukuki sebepler ve talep sonucudur (HMK m. 129). Bu iki bölüm birbirini zayıflatmaz; biri usul, diğeri esas savunmasıdır.

İlk itirazı kaçıran davalı ne yapabilir?

Cevap dilekçesi verilmiş ve ilk itiraz yazılmamışsa, kanun bu kapıyı kapatır: cevap süresi dolmamış olsa bile ilk itirazlar ileri sürülemez (HMK m. 131). Yetkinin kesin olmadığı davalarda süresinde itiraz edilmemişse davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir (HMK m. 19/4).

Mahkemenin yetkiyi davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırması yalnız kesin yetki hâllerine özgüdür (HMK m. 19/1); boşanmada yetki kesin olmadığı için yetki konusu bu noktada kapanır. Buna karşılık görev gibi dava şartı eksiklikleri ayrı bir kategori olduğu için yargılamanın her aşamasında gündeme getirilebilir (HMK m. 115). Esasa ilişkin savunmanız da sürer. Dosyayı bir hukukçuya göstermek, hangi yolların açık kaldığını görmenizi sağlar.

İtirazın boşanma davasına pratik etkisi

Yetki meselesi teorik görünse de pratikte hayatınızı doğrudan etkiler. Dava hangi şehirde görülürse duruşmalara orada katılırsınız, tanıklarınızı orada dinletirsiniz ve belgelerinizi o mahkemeye sunarsınız. Çocukların bulunduğu bir dosyada ise geçici önlemler, yani barınma, geçim, mal yönetimi ve çocukların bakım ve korunmasıyla ilgili kararlar, davanın açılmasından itibaren hâkim tarafından re’sen alınır (TMK m. 169). Hangi mahkemenin dosyaya bakacağı, bu geçici kararların nerede ve kim tarafından verileceğini de belirler. Bu nedenle yetki itirazı, yalnızca bir usul kozu değil, süreci kendi hayatınıza uyduran bir araçtır; ama gerçek gerekçeye dayanmalıdır.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Eşler uzun süredir ayrı yaşıyor. Eş A, bir ilde çalışıyor ve orada oturuyor. Eş B ise başka bir ilde ailesinin yanına taşındı. Eş B, kendi yerleşim yeri mahkemesinde boşanma davası açıyor ve dilekçe Eş A’ya tebliğ ediliyor. Eş A, davanın kendi yaşadığı şehre taşınmasını istiyor.

Eş A için sorular sıralanır. Dava, eşlerden birinin yerleşim yerinde mi açıldı? Evet, Eş B’nin yerleşim yerinde. TMK 168 bu yeri açıkça yetkili sayıyor. O hâlde yetki itirazının dayanağı zayıf görünür. Ama dava, hiçbir ölçüte uymayan bir yerde açılmış olsaydı itiraz mantıklı olurdu. Eş A yetki itirazı yapmak istiyorsa bunu cevap dilekçesinde, yetkili mahkemeyi göstererek yapmalıdır; süre iki haftadır (HMK m. 127). Mahkemenin sonuçta ne karar vereceğini önceden söylemek mümkün değildir.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, yetki itirazını cevap dilekçesi verildikten sonra yapmaktır; bu aşamada artık ileri sürülemez (HMK m. 131). İkinci hata, yetkili mahkemeyi göstermemektir. Üçüncüsü, itirazı sadece sözlü bir beyanla yapmaktır; cevap dilekçesinde yazılı olması gerekir. Dördüncüsü, yetkisizlik kararı çıktığında iki haftalık dosya gönderme başvurusunu atlamaktır.

Cevap dilekçesinin süresi ve içeriği hakkında cevap dilekçesi ve karşı dava yazısını, cevap vermezseniz ne olacağı için cevap dilekçesi verilmezse yazısını inceleyebilirsiniz. Yetki konusunu daha ayrıntılı ele alan boşanma davasında yetkili mahkeme ve yetki itirazı yazıları da vardır. Dava şartları ise dava şartları yazısında anlatılıyor.

İtirazınız varsa süreyi nasıl yönetirsiniz?

Tebliğ aldığınız günü not edin ve iki haftalık cevap süresinin son gününü belirleyin. Yetki itirazı düşünüyorsanız, hangi şehirde oturduğunuzu, eşinizin yerleşim yerini ve son altı ayda birlikte yaşadığınız adresi belgeleyin. Nüfus kayıt örneği, kira sözleşmesi ve fatura gibi belgeler yerleşim yerini göstermeye yardımcı olabilir.

Kendi dosyanızda hangi itirazın uygun olduğu ayrıntıya bağlıdır. Durumunuzu anlatmak için büroyu telefonla arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz. İletişim sayfasından ulaşabilir, genel çerçeve için aile hukuku sayfasına göz atabilirsiniz.