Ekonomik Şiddet Boşanma Davasında Nasıl Anlatılır?

Evde kimse size el kaldırmıyor olabilir. Ama market alışverişi için her seferinde izin istiyorsanız, maaşınız eşinizin hesabına gidiyorsa ya da çalışmanıza izin verilmiyorsa, yaşadığınız şey ekonomik şiddet olabilir. Bunu mahkemeye anlatmak, “para vermiyor” cümlesinden çok daha fazlasını gerektirir.

Aşağıda ekonomik şiddetin hukuktaki karşılığını, dilekçede nasıl somutlaştırılacağını ve hangi delillerle desteklenebileceğini anlatıyoruz.

Ekonomik şiddetin hukuktaki yeri

Kanunlarımızda “ekonomik şiddet” başlıklı ayrı bir boşanma sebebi yoktur. Ancak 6284 sayılı Kanun ev içi şiddeti, aile veya hanede ya da aile mensubu sayılan diğer kişiler arasında meydana gelen her türlü fiziksel, cinsel, psikolojik ve ekonomik şiddet olarak tanımlar (m. 2). Şiddet tanımı da kişinin fiziksel, cinsel, psikolojik veya ekonomik açıdan zarar görmesiyle ya da acı çekmesiyle sonuçlanan veya sonuçlanması muhtemel hareketleri, buna yönelik tehdit ve baskıyı, özgürlüğün keyfî engellenmesini kapsar.

Boşanma davasında ekonomik baskı, TMK m. 166/1’deki genel sebep içinde anlatılır: evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmışsa eşlerden her biri dava açabilir. Baskı ağır boyuttaysa ve eşi aşağılayıcı bir biçime bürünmüşse, TMK m. 162’deki pek kötü davranış veya ağır derecede onur kırıcı davranış sebebi de ileri sürülebilir. m. 162 için dava hakkı, sebebi öğrenmeden itibaren altı ay ve her hâlde beş yıl içinde kullanılmalıdır; affeden eşin dava hakkı yoktur. Süreklilik gösteren bir ekonomik baskıda, hangi olayın ne zaman öğrenildiğini dikkatle belirlemek gerekir.

Ekonomik şiddetin genel tanımı ve hak arama yolları için ekonomik şiddet ve hukuki yollar yazısına bakabilirsiniz.

Kanunun eşlere yüklediği ekonomik dengeler

Ekonomik baskıyı anlatırken kanunun çizdiği çerçeveyi bilmek, dilekçeyi güçlendirir. Üç kural öne çıkar.

Birincisi, eşlerin birliğin giderlerine güçleri oranında emek ve malvarlıklarıyla katılmasıdır (TMK m. 186/3). Yani gelirli eş, ailenin giderlerinden kendini ayıramaz; çalışan ve çalışmayan eşin katkısı farklı biçimde ölçülür ama her ikisi de birliğe katkı yapar. Birliğin yönetiminin de eşlerce beraber yapılması gerektiği (m. 186/2) göz önüne alınırsa, bütün mali kararları tek başına almak ve diğer eşi bilgisiz bırakmak bu dengeye aykırı bir tutum olarak dilekçeye konabilir.

İkincisi, meslek veya iş seçiminde eşlerin birbirinden izin almak zorunda olmamasıdır. Eşlerden her biri meslek veya iş seçiminde diğerinin iznini almak zorunda değildir; ancak iş seçiminde ve yürütülmesinde evlilik birliğinin huzur ve yararı göz önünde tutulur (TMK m. 192). “Çalışmanı istemiyorum” diyerek işten ayrılmaya zorlanan ya da iş başvurusu engellenen eş, bu kuralı dayanak yapabilir.

Üçüncüsü, aile konutunun korunmasıdır. Eşlerden biri, diğer eşin açık rızası bulunmadıkça aile konutuyla ilgili kira sözleşmesini feshedemez, aile konutunu devredemez veya konut üzerindeki hakları sınırlayamaz (TMK m. 194). Barınma imkânını elinden alan ya da tehdit eden tutumlar ekonomik baskı olarak anlatılırken bu kural gözetilir.

Dilekçede ekonomik şiddet nasıl somutlaştırılır?

Dava dilekçesinde davacının iddiasının dayanağı olan bütün vakıaların sıra numarası altında açık özetleri ve her vakıanın hangi delillerle ispat edileceği yazılır (HMK m. 119/1-e ve f). Ekonomik şiddet, tam da bu yüzden somut yazılmalıdır. “Para vermiyor” ile “her ay maaşım eşimin hesabına yatıyor, günlük harçlık için her seferinde ondan istemek zorundayım” arasında hâkim açısından büyük fark vardır.

Şu sorulara cevap verecek biçimde yazmak yardımcı olur:

• Kim, neyi, ne zaman yaptı? Maaşa el koyma, kartları kısıtlama, çalışmayı engelleme olaylarının tarihi veya dönemi.
• Hangi örüntü var? Tekrarlayan, süreklilik taşıyan tutum mu, yoksa tek seferlik bir tartışma mı?
• Sonuç ne oldu? Faturaların ödenememesi, ilaç alamama, çocukların ihtiyaçlarının karşılanamaması gibi somut sonuçlar.
• Neden “baskı” sayılıyor? Eşin gelire sahip olup bunu aileyle paylaşmayı reddetmesi mi, yoksa sizi çalışmaktan alıkoyması mı?
• Hangi delille kanıtlanacak? Banka hesabı, mesaj, tanık.

Dilekçeyi duygusal bir anlatıdan çok, olay listesi gibi kurmak okunabilirliği artırır. Hâkimin vicdani kanaat getirmesi gerektiği için (TMK m. 184), olayların sıralı ve tutarlı olması önemlidir. Genel yazım mantığı için boşanma davasında ispat yükü ve deliller yazısını da okuyabilirsiniz.

Hangi delillerle desteklenir?

Ekonomik şiddetin delilleri çoğunlukla belgesel nitelikte olduğu için, planlı toplamak mümkündür.

• Banka hesap hareketleri: maaşın nereye gittiği, kimin hesabından para çekildiği, ortak hesabın nasıl kullanıldığı. Ayrıntı için banka hesap hareketlerinin delil değeri yazısına bakabilirsiniz.
• Mesajlar: “Para yok, çalışamazsın” gibi açık ifadeler veya harcama taleplerinin reddedildiği yazışmalar.
• Fatura ve borç belgeleri: ödenmeyen kira, elektrik veya çocuk masrafları.
• Tanıklar: eşinizin tutumunu gören yakınlar, komşular. Tanıklık için tanık delili yazısı yol gösterir.
• Maaş veya gelir belgeleri: hangi eşin ne kadar gelir elde ettiği.

Delil toplarken eşin hesaplarına izinsiz girmek gibi yollardan kaçınmak gerekir. Hukuka aykırı elde edilen delil davanıza zarar verebilir; sınır için hukuka aykırı delil nedir yazısına bakabilirsiniz. Kendi hesabınıza erişiminiz yoksa mahkemeden ilgili banka kayıtlarının istenmesini talep edebilirsiniz.

Dava sürerken geçim nasıl güvence altına alınır?

Boşanma davası açıldığında hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan barınmaya, geçime, eşlerin mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri resen alır (TMK m. 169). Geçime ilişkin önlem olarak tedbir nafakası da istenebilir; kavram için tedbir nafakası nedir yazısına bakabilirsiniz.

6284 sayılı Kanun’a başvuran şiddet mağdurları için ayrıca bir imkân vardır: şiddet uygulayan aynı zamanda ailenin geçimini sağlayan yahut katkıda bulunan kişi ise ve 4721 sayılı Kanun uyarınca nafakaya hükmedilmemişse hâkim, şiddet mağdurunun yaşam düzeyini göz önünde bulundurarak talep edilmese dahi tedbir nafakasına hükmedebilir (m. 5/4). Başvuru için 6284 sayılı Kanun kapsamında koruma kararı nasıl alınır yazısı kılavuzdur.

Boşanmak istemiyorsanız ya da önce geçimi güvenceye almak istiyorsanız evlilik birliğinin korunması yolları da vardır. Hâkim, eşlerden birinin istemiyle ailenin geçimi için her birinin yapacağı parasal katkıyı belirler; bu katkı geçmiş bir yıl için de istenebilir (TMK m. 196). Katılma yükümlülüğünü yerine getirmeyen eşin borçlularına, örneğin işverenine, ödemeyi kısmen veya tamamen diğer eşe yapmaları emredilebilir (m. 198); gerekirse belirli malvarlığı değerleri üzerindeki tasarrufların ancak sizin rızanızla yapılabileceğine karar verilebilir (m. 199).

Boşanmanın sonunda ise kusur dağılımı, tazminat ve nafaka hakkını etkiler. Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz ya da daha az kusurlu taraf maddî tazminat; kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf manevî tazminat isteyebilir (TMK m. 174).

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim. Dilek, evlendikten sonra işten ayrılmış. Eşi Murat ona aylık harçlık veriyor, ama bunun nasıl harcandığını fiş fiş soruyor. Dilek yeniden çalışmak istediğinde Murat, “bu evde çalışan kadın istemem” diyor ve iş görüşmelerini engelliyor. Dilek’in kimlik kartı ve banka kartı Murat’ta duruyor; çocuk okulu için gereken masrafı da talep etmek zorunda kalıyor.

Dilek’in dilekçesinde bu olaylar tarih sırasıyla, mesaj görüntüleri, Murat’ın hesabında maaşın yatış kayıtları ve komşuların beyanlarıyla desteklenerek yazılırsa hâkim, ekonomik baskının sürekliliğini ve evlilik birliğine etkisini daha net görür. Sonucun ne olacağı, dosyadaki tüm kanıtların birlikte değerlendirilmesine bağlıdır.

Ekonomik şiddet ile geçim sıkıntısını ayırmak

Her mali zorluk ekonomik şiddet değildir. Aile gerçekten düşük gelirli olabilir, eşlerden biri işsiz kalabilir ya da borç yüzünden harcamalar kısılabilir. Hâkimin ayırt etmeye çalıştığı nokta, tutumun bir güç ve denetim aracı olarak kullanılıp kullanılmadığıdır. Bu ayrım dilekçenin ikna gücünü belirler.

Ayrımı gösteren ipuçları arasında şunlar vardır: eşin gelir sahibi olup bunu saklaması ya da paylaşmaması, aynı gelir düzeyinde kendi harcamalarını rahatça yaparken diğer eşin zorunlu giderlerini reddetmesi, harcama kararlarını tek başına alması ve itiraz edeni cezalandırması, ortak malvarlığı hakkında bilgi vermemesi. Aile gerçekten maddi sıkıntıdaysa ve iki eş de bu sıkıntıyı birlikte yaşıyorsa, tablo ekonomik şiddet yerine ortak bir zorluk olarak değerlendirilir.

Burada eşlerin birliğin giderlerine güçleri oranında katılma yükümlülüğü yardımcı bir ölçüttür (TMK m. 186/3). “Güç” kavramı, eşlerin gelirini, çalışma imkânını ve malvarlığını birlikte kapsar. Geliri olan eşin giderlere hiç katılmaması ya da aşırı kısıntı uygulaması, bu ölçütle karşılaştırılabilir.

Çalışma konusunda da benzer bir ayrım gerekir. Eşlerin çocuk bakımı nedeniyle çalışmama kararını birlikte vermesi ile bir eşin çalışmak istediği hâlde baskıyla engellenmesi farklı durumlardır. İkincisinde iş başvurusu, görüşme ve ret yazışmaları gibi belgeler çok değerlidir. Evlilikte yapılan iş bölümünün sonradan nasıl değerlendirileceği ise ayrıca mal rejimi ve nafaka hesabında gündeme gelir; bu konuları nafaka miktarı nasıl belirlenir yazısında anlattık.

Dilekçede bu ayrımı açıkça yazmak, hâkimin dosyaya bakışını kolaylaştırır. “Evimizde gelir düşüktü” savunmasına karşı, eşinizin aynı dönemde yaptığı harcamaları ve size uyguladığı kısıtları somut karşılaştırmak gerekir. Psikolojik baskının ekonomik baskıyla birlikte yürüdüğü dosyalarda psikolojik şiddet yazısı ayrıca yararlı olur.

Sık yapılan hatalar

• “Ekonomik şiddet gördüm” demekle yetinip örnek vermemek.
• Banka kayıtlarını talep etmeden önce eşin hesaplarına izinsiz girmek.
• Mesajları, fatura ve belgeleri düzenli saklamamak.
• Çalışmayı engellemeyi anlatırken iş başvurusu, teklif ya da ret yazışmalarını eklememek.
• Tedbir nafakası ve geçici önlem taleplerini dilekçede açıkça yazmamak.

Ekonomik baskı altındaysanız ilk adımlar ve iletişim

İlk adım, elinizdeki belgeleri tarih sırasıyla toplamak ve hangi olayları dilekçeye koyacağınızı listelemektir. Güvenliğiniz riskteyse koruma talebi, geçim sıkıntısı ağırsa tedbir nafakası talebi dava dilekçesinin parçası olabilir.

Her ailenin mali yapısı farklıdır; gelir düzeyi, çocukların varlığı ve baskının biçimi yol haritasını değiştirir. Durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilir, iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz. Ayrıntılı bilgi için aile hukuku sayfasına ve psikolojik şiddet yazısına da göz atabilirsiniz.