Boşanmada Satılmış Malda Değer Artış Payı Nasıl Hesaplanır? Hâkimin Takdiri

Eşinizin babasından kalan eve masraf yaptınız, birkaç yıl sonra ev satıldı ve para başka bir işe gitti. Ya da kendi dairenize eşinizin yaptığı katkıdan sonra daireyi sattınız. Boşanma davası açıldığında ortada mal yok, ama katkı hâlâ var. Kanun bu durumu bilir ve cevabı kısa bir cümleyle verir: böyle bir malın daha önce elden çıkarılmış olması hâlinde hâkim, diğer eşe ödenecek alacağı hakkaniyete uygun olarak belirler (TMK m. 227/2). Hesap, tasfiye sırasındaki değer yerine, hâkimin belgeler ışığında takdir edeceği bir değere dayanır.

Mal satılmış olsa da alacak sona ermez mi?

Değer artış payı, bir eşin diğerine ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına hiç ya da uygun karşılık almaksızın katkıda bulunması durumunda doğar (TMK m. 227/1). Alacak, malın tasfiye sırasındaki değerine göre hesaplanır. Peki malın tasfiye sırasında var olması gerekmez mi? Kanun, mal satılmışsa tasfiye sırasındaki değerin esas alınamayacağını bilir ve ayrı bir kural koyar: böyle bir malın daha önce elden çıkarılmış olması hâlinde hâkim, alacağı hakkaniyete uygun olarak belirler (TMK m. 227/2).

Bu hüküm alacağın mal satıldı diye düşmediğini, yalnızca hesabın yönteminin değiştiğini gösterir. Katkı karşılıksız yapılmış ve mala yansımışsa, satış bu alacağı ortadan kaldırmaz. Hâkim, malın satıldığı andaki durumu, satış bedelini ve katkının oranını birlikte değerlendirerek alacağı belirler.

Hâkim neye bakar?

Kanun bir hesap formülü vermez; “hakkaniyete uygun” belirleme der. Bu, hâkime tamamen keyfî bir takdir yetkisi tanıdığı anlamına gelmez. Hakkaniyet, dosyadaki olgulara dayanır. Uygulamada şu etkenler tartılır.

Birincisi katkının oranı. Eşin yaptığı katkının malın edinilmesindeki ya da iyileştirilmesindeki payı, alacağın hesabında temel alınır. İkincisi satış bedeli. Mal satılırken ne kadar bedel alındığı, satış tarihindeki değerin en somut göstergesidir. Satış sözleşmesi, tapu devir kayıtları ve bankaya yatan para bunu gösterir. Üçüncüsü satış tarihi ile mal rejiminin sona erdiği tarih arasındaki süre. Satıştan sonra geçen süre uzunsa, paranın değer değişikliği tartışma konusu olabilir. Dördüncüsü paranın akıbeti; satış bedelinin başka bir mala dönüşüp dönüşmediği hesaba yön verir.

Satış bedeliyle yeni bir mal alındıysa

Mal rejimi tasfiyesinde kişisel mallar yerine geçen değerler kişisel mal sayılır (TMK m. 220/4); edinilmiş malların yerine geçen değerler ise edinilmiş mal olarak kalır (TMK m. 219/5). Katkı yapılan malın satış bedeliyle yeni bir ev alınmışsa, yeni ev eski malın yerine geçen değerdir. Bu durumda hâkim, alacağı hakkaniyete uygun belirlerken yeni malın değerini de dikkate alabilir; katkının yeni malın değerine yansıyan payı araştırılabilir.

Satış bedeliyle yeni bir mal alınmamış, para harcanmış veya bankada tutulmuşsa durum farklıdır. Para harcandıysa alacağın dayanağı satış tarihindeki katkı payıdır. Bankada duruyorsa para, satılan malın niteliğine göre yerine geçen değer olarak ilgili mal kesiminde yer alır. Bu ayrım, katkı yapan eşin ne talep edeceğini belirler. Bir malın başka bir malla yer değiştirmesi konusunda ayrıca bir makalemiz var.

Satış eşin alacağını azaltmak için yapıldıysa

Satış, mal rejiminin devamı süresince diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılmışsa, değer artış payından ayrı bir korumaya girer. Kanun, bir eşin bu kastla yaptığı devirlerin edinilmiş mallara değer olarak eklenmesini öngörür (TMK m. 229/2). Eşin rızası olmadan, olağan hediyeler dışında yaptığı karşılıksız kazandırmalar için ise mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıllık süre kuralı vardır (TMK m. 229/1). Eklenecek değerlerin değeri, malın devredildiği tarih esas alınarak hesaplanır (TMK m. 235/2).

Bu yol, devredilen değerin edinilmiş mal olması hâlinde işe yarar; kişisel malın satışı artık değer hesabını doğrudan etkilemez. İkinci yolun şartı kasttır; ispatı da zordur. Satış tarihinin dava tarihine yakınlığı, alıcının eşin yakını olması, bedelin düşüklüğü ya da paranın izinin kaybolması kast için gösterge olabilir. Her gösterge tek başına yeterli değildir. Boşanmada mal kaçırma ve eklenecek değerler makalesinde bu konuyu ayrıntılı ele aldık.

İspat ve belgeler

Satılmış bir malda alacağı kanıtlamak, mal hâlâ ortada olduğu duruma göre daha çok belge gerektirir. Aranacak belgeler şunlardır. Katkının yapıldığını gösteren dekont, fatura, müteahhit sözleşmesi ve ödeme kayıtları. Malın satışına ilişkin tapu devir kaydı, satış sözleşmesi, emlak değerleme raporu. Satış bedelinin hesaba yatışını ve sonrasında nereye aktarıldığını gösteren banka dökümleri. Satış tarihinden önce ve sonra malın durumunu gösteren fotoğraflar ya da ekspertiz raporları.

Tapu kayıtları, tapu müdürlüğünden ya da mahkeme aracılığıyla istenebilir. Belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden kimse bunu ispatla yükümlüdür; bir eşin bütün malları da aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir (TMK m. 222). Satılmış malda bu ilke, hem malın niteliğini hem de katkının varlığını gösterme yükünü taşır.

Mal rejiminin sona erme tarihi önemli

Mal rejimi, boşanma sebebiyle sona erdirilmesine karar verilirse dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225/2). Dava tarihinden önce satılmış mal tasfiye sırasında yoktur. Dava tarihinden sonra satılan mal ise rejim sona erdiğinde mevcut olduğu için tasfiyeye girer; ancak tasfiye anında elden çıkmış olduğundan değerinin nasıl belirleneceği konusunda kanunda açık hüküm yoktur ve satış bedeli ile satış tarihindeki değer önem kazanır. Hangi tarihlerin esas alınacağı dosyadaki sıraya göre belirlenir.

Edinilmiş mallar rejimin sona erdiği sırada mevcut olanlar bakımından tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır (TMK m. 235/1). Bu ilke de satılmış malda esas alınamaz; çünkü mal tasfiye anında mevcut değildir. Bu nedenle kanun ayrı bir hüküm koyarak hâkimin hakkaniyete göre belirlemesine yer vermiştir.

Varsayımsal örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim. Burcu, evlilik sırasında eşi Selim’in babasından kalan müstakil bir eve kendi maaşıyla büyük bir tadilat yaptırmış. Dört yıl sonra Selim bu evi satmış; satış bedelinin bir kısmıyla yeni bir daire almış, geri kalanı bankada duruyor. Boşanma davası açıldığında Burcu tadilat için değer artış payı istiyor.

Ev satıldığı için tasfiye sırasındaki değeri yok. Hâkim, tadilatın evin satış değerine yansıması, Burcu’nun katkısının oranı, satış bedeli ve yeni dairenin alınma biçimi üzerinde durur. Yeni daire, satılan evin yerine geçen değer olarak görülürse, Burcu’nun alacağı dairenin değerine yansıyan payla ilişkilendirilebilir. Bilirkişi, satış tarihindeki değeri, tadilat öncesi ve sonrası farkı ve katkı oranını hesaplar; hâkim sonucu hakkaniyete göre belirler. Satılan ev Selim’in kişisel malı olduğundan mal kaçırma hükmü bu evin satışında kural olarak devreye girmez; satış bedeliyle edinilmiş mallardan bir değer kaçırıldıysa ayrıca incelenir. Bu bir örnektir; gerçek dosyada sonuç farklı olabilir.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, satılmış malda hakkın kalmadığını düşünmektir. Kanun satılmış malı özellikle düzenlemiştir. İkinci hata, satışın belgelerini dava dilekçesinde bildirmemektir; satış sözleşmesi, tapu kaydı ve banka dökümü mahkemeden istenmelidir.

Üçüncü hata, süreleri karıştırmaktır. Boşanmadan doğan dava hakları kesinleşmeden itibaren bir yıl içinde kullanılır (TMK m. 178). Katılma alacağı ve değer artış payı bu süre dışındadır; uygulamada genel zamanaşımı, on yıl kabul edilir (TBK m. 146). Emin olmadığınız durumda gecikmeden başvurmak yerindedir. Dördüncü hata, mal kaçırma ile değer artış payını birbirinin yerine kullanmaktır; ikisi farklı dayanaklardır ve dilekçede ayrı ayrı gösterilmelidir.

Beşinci hata, hâkimin takdirini sonucu belli bir hesap sanmaktır. Takdir belgelere dayanır; belge ne kadar eksiksizse takdirin sonucu o kadar öngörülebilir olur. Değer artış payı alacağı ve eşin evine yapılan masraf makaleleri hesabın temel mantığını anlatıyor.

Dava sürerken satış tehlikesi ve alınabilecek önlemler

Satılmış malda hak, satış bitmiş olduğu için hesaba kayar. Ancak dava sürerken henüz satılmamış bir mal için satışın önlenmesi mümkündür. Boşanma davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin mallarının yönetimine ilişkin geçici önlemleri re’sen alır (TMK m. 169). Evin tapusuna tedbir konulması gibi taleplerin ayrıntısı için tapuya ihtiyati tedbir şerhi konulması makalesine bakabilirsiniz.

Satış önlenemedi ve mal elden çıktıysa, delilleri hemen toplamak gerekir. Tapu kaydındaki devir tarihi, alıcının kimliği ve satış bedeli, hakkaniyete uygun belirlemenin temelidir. Alıcı eşin yakını ise ya da bedel düşükse mal kaçırma ihtimali ayrıca değerlendirilir; bu konudaki kararın alıcıya karşı da ileri sürülebilmesi için davanın ona ihbar edilmesi gerekir (TMK m. 229). Borçlu eşin malvarlığı katılma alacağını karşılamıyorsa karşılıksız kazandırmadan yararlanan üçüncü kişiye karşı dava hakkı, öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde rejimin sona ermesinden beş yıl geçmekle düşer (TMK m. 241). Satış bedelinin hesaba yatması ve sonrasındaki hareketler, bu iki yolun hangisinin dosyaya uygun olduğunu gösterir.

Hesabın zaman boyutu da gözden kaçmamalıdır. Satış, rejimin sona ermesinden yıllar önce yapılmışsa, satış bedelinin aradan geçen sürede nasıl değerlendirildiği ve katkının bugüne nasıl yansıtılacağı tartışma konusu olur. Kanunun hakkaniyete uygun belirleme demesi, bu tür zaman farklarının hâkim tarafından gözetilebilmesine imkân tanır; ancak iddianın dayanağı yine belgelerdir.

Satılmış malın hesabını birlikte kurmak

Satılmış bir malda değer artış payı hesabı, belgelerin eksiksizliğine ve olguların doğru sıralanmasına bağlıdır. Satış tarihi, bedel, paranın akıbeti ve katkının oranı birlikte okunmalıdır. Elinizdeki belgelerle durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz. Mal rejiminin temelini edinilmiş mallara katılma rejimi makalesinde, bilirkişi sürecini mal paylaşımı davasında bilirkişi raporu makalesinde bulabilirsiniz. Bürodaki çalışma alanları için aile hukuku sayfasına göz atabilirsiniz.