Boşanmada Katılma Alacağını Karşılayacak Mal Kalmadıysa Üçüncü Kişiye Dava Açılır mı?

Katılma alacağınız hesaplandı, ama eşinizin elinde bu alacağı ödeyecek mal kalmadıysa ne olacak? Kanun bu soruya özel bir cevap verir: borçlu eşin malvarlığı alacağı karşılamıyorsa, alacaklı eş, karşılıksız kazandırmalardan yararlanan üçüncü kişilere eksik kalan miktarla sınırlı olarak başvurabilir (TMK m. 241). Cevap evet, ama dar sınırları olan, sürelere sıkı bağlı bir evet.

Önce alacağın nereden doğduğunu hatırlayalım

Edinilmiş mallara katılma rejiminde, rejim sona erince her eş diğerine ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur ve alacaklar takas edilir (TMK m. 236). Bu hesapta, rejimin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan yapılan karşılıksız kazandırmalar (olağan hediyeler hariç) ile katılma alacağını azaltma kastıyla yapılan devirler edinilmiş mallara değer olarak eklenir (TMK m. 229). Eklenen değer, devir tarihindeki değere göre hesaplanır (TMK m. 235/2).

Hesaplama bittiğinde bir alacak doğar. Ancak alacağın hesaplanmış olması, tahsil edilebileceği anlamına gelmez. Borçlu eşin malları devredilmiş, harcanmış ya da yetersiz kalmış olabilir. İşte üçüncü kişiye dava hakkı bu boşluğu doldurmak için vardır. Hesaplamanın kendisi için katılma alacağı nasıl hesaplanır yazısına bakabilirsiniz.

Kanunun öngördüğü şartlar

Dava hakkının doğması için kanunun aradığı şartlar şunlardır:

1. Tasfiye sırasında borçlu eşin malvarlığı veya terekesi katılma alacağını karşılamıyor olmalı.
2. Hesaba katılması gereken kazandırma, karşılıksız bir kazandırma olmalı.
3. Dava, bu kazandırmadan yararlanan üçüncü kişiye yöneltilmeli.
4. Dava yalnızca eksik kalan miktarla sınırlı olarak açılmalı.
5. Süre içinde açılmalı.

Burada ikinci şart özellikle önemlidir. Madde “karşılıksız kazandırmaları” anar. Bir eşin akrabasına bedelini alarak sattığı malın bu yolla takip edilip edilemeyeceği ayrı bir inceleme konusudur; devrin gerçekte bağış mı, bedelli bir satış mı olduğu olayın bütününe göre belirlenir.

“Eksik kalan miktarla sınırlı” ne demek?

Diyelim ki borçlu eşin hesaplanan katılma alacağı borcu belli bir tutar ve eşin kalan malvarlığı bu borcun büyük kısmını karşılıyor, geriye bir miktar eksik kalıyor. Üçüncü kişiden istenebilecek tutar bu eksik kısımdır; kazandırmanın tamamı değil. Kazandırma bu eksikten küçükse üst sınır kazandırmanın değeridir.

Bu sınır, üçüncü kişiyi korur ama alacaklı eşi de dengeler: üçüncü kişi, aslında borçlu olmadığı bir tutarı ödemez. Bu yüzden dava dilekçesinde önce borçlu eşin malvarlığının yetersizliğini, sonra eksik kalan miktarı somut olarak göstermek gerekir. Tahsil aşamasındaki sorunlar için boşandıktan sonra katılma alacağı ilamının icra ile tahsili yazısı da yardımcı olur.

Süreler: bir yıl ve beş yıl

Kanun iki süre koyar. Dava hakkı, alacaklı eş veya mirasçılarının haklarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde mal rejiminin sona ermesinin üzerinden beş yıl geçmekle düşer (TMK m. 241). İki süre birlikte işler; hangisi önce dolarsa hak o anda düşer.

Beş yıllık süre için başlangıç noktası açıktır: mal rejiminin sona ermesi. Boşanmada mahkeme boşanmaya karar verirse mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225/2). Bu yüzden beş yıllık süreyi hesaplarken dava tarihine bakmanız gerekir. Bir yıllık süre ise alacaklının haklarının zedelendiğini öğrendiği tarihten başlar; bu tarih, her dosyada somut delillerle belirlenir ve tartışma konusu olabilir. Süreler hak düşürücü nitelikte olduğundan, geciktirmemek en güvenli yoldur.

İhbar şartı

İhbar, eşe karşı açılan tasfiye davasıyla ilgilidir; üçüncü kişiye doğrudan dava açıldığında o kişi zaten davanın tarafıdır. Bu tür kazandırma veya devirlere ilişkin uyuşmazlıklarda mahkeme kararı, davanın kendisine ihbar edilmiş olması koşuluyla, kazandırma veya devirden yararlanan üçüncü kişilere karşı da ileri sürülebilir (TMK m. 229). Dolayısıyla eşe karşı davada üçüncü kişiye ihbar yapılmadan verilen karar, o kişiye karşı ileri sürülemez. İhbarı zamanında yapmak, dava stratejisinin önemli bir parçasıdır.

Madde ayrıca, yukarıdaki fıkra hükümleri (süreler) ve yetki kuralları dışında, mirastaki tenkis davasına ilişkin hükümlerin kıyas yoluyla uygulanacağını söyler (TMK m. 241/3). Yani süreler için madde metni esas alınır; diğer konularda tenkis hükümlerine bakılması gündeme gelebilir ve ayrıntı davaya göre değişir.

Devri önlemek, davayı kolaylaştırır

Üçüncü kişiye dava, tahsil bakımından ikinci derecede bir yoldur. Birincil hedef, malın dava sürerken elden çıkmasını önlemektir. Dava açılınca hâkim, mallarının yönetimine ilişkin geçici önlemleri alır (TMK m. 169). İhtiyati tedbir ise hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ya da tamamen imkânsız hâle geleceği endişesi varsa istenebilir (HMK m. 389). Bu araçlar için boşanma davasında mal kaçırmayı önlemek için ihtiyati tedbir yazısına bakabilirsiniz.

Devrin kim tarafından, kime yapıldığı sorusu başka bir yazıda ele alınmıştır: malını anne veya kardeşine devreden eşe karşı ne yapılır.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Boşanma davası açıldıktan sonra yapılan hesaplamada, eşlerden birinin diğerine ödemesi gereken bir katılma alacağı çıkıyor. Borçlu eşin elinde kalan mallar, bu alacağın tamamını karşılamıyor; devirler ise davadan kısa süre önce kardeşine yapılmış karşılıksız kazandırmalar.

Burada mahkemenin tartacağı etkenler şunlardır: kazandırmanın karşılıksız olup olmadığı, eşin kalan malvarlığıyla alacağın ne kadarının karşılandığı, eksik kalan miktar, süreler ve davanın üçüncü kişiye ihbar edilip edilmediği. Üçüncü kişi aleyhine hüküm kurulursa bu hüküm eksik kalan miktarla sınırlı olur; ne kadar çıkacağı hesaba bağlıdır.

Malvarlığının yetersizliği nasıl gösterilir?

İkinci aşamaya geçmek için, borçlu eşin malvarlığının alacağı karşılamadığını gösterebilmek gerekir. Bu aşamada şu kayıtlar işe yarar: tapu ve araç kayıtlarının güncel dökümü, banka hesaplarının dava tarihine yakın durumu, şirket payı ve alacak kalemleri, varsa borçlu eşe karşı yapılan takiplerin sonuçları. Mahkeme, bu kayıtları ilgili kurumlardan getirtebilir (HMK m. 221).

Kanun, yetersizliğin tasfiye sırasında ortaya çıkmasını arar (TMK m. 241). Eşin malvarlığının azaldığına dair emareleri ise alacağın hesaplanma sürecinde de kayda geçirebilirsiniz. Zamanında kayda geçirilen her emare, ileride kesin yetersizliği göstermeyi kolaylaştırır.

Kazandırmanın değeri nasıl bulunur?

Eklenecek değerin hesabında malın devredildiği tarih esas alınır (TMK m. 235/2). Bunun için devir tarihindeki değeri tespit etmek gerekir; bu da çoğunlukla bilirkişi incelemesiyle yapılır. Üçüncü kişi, kendisine geçen malın değerinin daha düşük olduğunu savunabilir. Bu durumda mahkeme, tarafların delillerini ve bilirkişi raporunu birlikte değerlendirir. Değerlemenin ayrıntıları için mal paylaşımı davasında bilirkişi raporu ve değerleme yazısına bakabilirsiniz.

Bir sınır daha vardır: üçüncü kişiden istenebilecek tutar, hem kazandırmanın değeri hem de eksik kalan miktarla sınırlıdır. Biri diğerinden düşükse düşük olan miktar üst sınır olur. Bu yüzden hesapların hem eklenecek değer hem de eksik kalan alacak yönünden ayrı ayrı yapılması gerekir.

Mirasçılar ve ölüm durumu

Madde, alacaklı eşin yanında mirasçılarını da anar; borçlu eşin malvarlığı yanında terekesi de sayılır. Bunun anlamı, eşlerden birinin ölümü hâlinde de bu yolun işleyebilmesidir. Mal rejimi eşlerden birinin ölümüyle sona erer (TMK m. 225/1); ölüm hâlinde rejimin sona erdiği tarih ölüm tarihidir ve beş yıllık sürenin başlangıcı o tarihe bağlıdır. Boşanma davası sürerken eşin ölümü ise ayrı bir konudur; bunu boşanma davası sürerken eşin ölümü yazısında anlattık.

Dolayısıyla, mirasçıların süreleri de aynı kurallara tâbidir: haklarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve mal rejiminin sona ermesinden itibaren beş yıl. Dosyada mirasçı varsa, hangi tarihte kimin neyi öğrendiği ayrıca incelenir.

Dava açmadan önce yapılacak hazırlık

Üçüncü kişiye dava açmak, ciddi bir hazırlık gerektirir. Dilekçeyi yazmadan önce şunları netleştirin:

• Kazandırmanın türü, tarihi, değeri ve karşılıksız olduğunu gösteren belgeler,
• Borçlu eşin malvarlığının tasfiye sırasındaki durumu ve yetersizliğini gösteren kayıtlar,
• Katılma alacağının hesabı ve eksik kalan miktar,
• Süre hesabı: haklarınızın zedelendiğini öğrendiğiniz tarih ve rejimin sona erme tarihi,
• İhbarın yapılacağı kişilerin adres bilgileri.

Bu listeyi tamamlamak zaman alır; süre kısıtı olduğundan hazırlığı erken başlatmak yararlıdır. Boşanma sonrası süreleri toplu görmek için boşanma sonrası katılma alacağı için ne kadar süre var yazısına bakabilirsiniz.

Ödeme erteleme ve faiz ilişkisi

Üçüncü kişiye dava, borçlu eşin ödeme gücü yetersiz olduğunda gündeme gelir; oysa katılma alacağının ödenmesine ilişkin kanun da borçlu eşe bazı imkânlar tanır. Katılma alacağının derhâl ödenmesi borçlu eş için ciddî güçlükler doğuracaksa, ödemelerin uygun bir süre ertelenmesi istenebilir; aksine anlaşma yoksa tasfiyenin sona ermesinden başlayarak faiz yürütülür ve gerekirse güvence istenebilir (TMK m. 239). Bu hükümler, alacaklı eşin tahsil sürecinde dikkate alması gereken ek bir çerçeve sunar.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, süreleri yalnızca “bir yıl” diye hatırlayıp beş yıllık üst sınırı atlamaktır. İkinci hata, üçüncü kişiden kazandırmanın tamamını istemektir. Üçüncü hata, davayı ihbar etmeden açmak ya da ihbarı geciktirmektir. Dördüncü hata, borçlu eşin malvarlığının yetersizliğini belge ve kayıtla göstermeden dava açmaktır.

Süre hesabını mal rejimi çerçevesinde görmek için mal rejimi ne zaman sona erer yazısını da gözden geçirebilirsiniz.

Kendi dosyanız için

Süreler hak düşürücü olduğundan her gün önemlidir. Kazandırma türü, devrin tarihi ve borçlu eşin kalan malvarlığı, izlenecek yolu belirler. Durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilirsiniz; iletişim sayfasından bize ulaşabilir, genel çerçeve için aile hukuku sayfasını inceleyebilirsiniz.