Boşanmada Kardeşler Ayrı Ebeveynlere Verilebilir mi? Kardeşlerin Ayrılması Sorunu

Boşanma masasında en zor konuşmalardan biri, birden fazla çocuk olduğunda başlar: “Büyük olan seninle, küçük olan benimle olsun” önerisi bir ebeveynin ağzından çıkar ve diğeri sessizliğe gömülür. Kardeşleri birbirinden ayırmak insani açıdan ağırdır; hukuki açıdan ise kanunun sessiz kaldığı bir alandır. Medeni Kanun’da “kardeşler birlikte kalmalıdır” diyen bir madde yoktur. Aynı şekilde “ayrılabilir” diyen bir madde de bulunmaz. Cevap, velayetin çocuk başına, çocuğun yararına göre düzenleneceği genel ilkesinde aranır.

Kanun velayeti nasıl düzenliyor?

Medeni Kanun’un 335. maddesine göre ergin olmayan çocuk, ana ve babasının velayeti altındadır ve yasal sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz. Evlilik devam ettiği sürece velayet birlikte kullanılır. Ortak hayata son verilmişse ya da ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir; velayet boşanmada çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (m. 336).

Kanunda “çocuklar” denilirken her çocuk kendi başına bir velayet konusudur. Üç çocuklu bir ailede velayet kararı üç ayrı değerlendirmeye dayanır; kanun hepsinin aynı sonuca varmasını zorunlu kılmaz. Ayrı ebeveynlere verilme ihtimalinin kapısı bu yüzden teoride açıktır. Uygulamada, çocuğun yararına uygun düştüğünde ve özellikle ana baba bu konuda anlaşıyorsa ortak velayete de karar verilebildiği kabul edilmektedir; bu seçenek de kardeşlerin ayrılması tartışmasının yanında düşünülebilir.

Hâkim bu kararı verirken 182. madde uyarınca olanak bulundukça ana ve babayı dinler ve ana ve babanın haklarını ile çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenler. Velayetin kullanılması kendisine verilmeyen eşin çocukla kişisel ilişkisinin düzenlenmesinde ise çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur. Kardeşlerin ayrılması gündemdeyse, bu yarar ölçütü her çocuk için ayrı ayrı sorulur: “Kardeşinden ayrılmak bu çocuk için ne anlama gelir?”

Hâkimin tarttığı etkenler

Hâkimin elinde bir formül yoktur; ancak karşılaşılan etkenleri sıralamak mümkündür. Çocukların yaşları ve gelişim dönemleri ilk sırada gelir: küçük yaştaki bir çocuğun bakım ihtiyacı ile ergenlik çağındaki bir çocuğun kendi hayatını kurma ihtiyacı farklıdır. Kardeşlerin birbirine bağlılığı, birlikte geçirdikleri zaman ve ayrılmanın çocuk üzerindeki psikolojik etkisi de değerlendirilir. Bunun için sosyal inceleme raporu ya da pedagog görüşü alınabilir; ayrıntı için velayet davasında sosyal inceleme raporu yazısına bakabilirsiniz.

Okul, çevre ve günlük düzen de belirleyicidir. Çocuklar farklı okullara gidiyorsa ve her biri farklı bir ebeveynin yaşadığı mahalleyle bağ kurmuşsa bu durum tartışmaya girer. Ebeveynlerin bakım gücü, çalışma saatleri, konut koşulları ve çocuklarla ilişkisi de hesaba katılır. Bir ebeveynin tek başına birden fazla çocuğa bakabilme imkânı kâğıt üzerinde değil, somut gerçeklerle tartışılır.

Çocuğun görüşü Medeni Kanun’un 339. maddesine dayanır: ana ve baba, olgunluğu ölçüsünde çocuğa hayatını düzenleme olanağı tanır ve önemli konularda olabildiğince onun düşüncesini göz önünde tutar. Bu hüküm doğrudan ebeveynlere yönelik olsa da, uygulamada idrak çağındaki çocuğun velayet düzenlenirken hâkim tarafından dinlenmesi gerekli kabul edilmektedir. Hâkim çocuğun görüşünü ağırlığı ölçüsünde değerlendirir; bu görüş tek başına bağlayıcı olmaz. Dinleme süreci velayet davasında çocuğun dinlenmesi yazısında anlatılıyor.

Çocuğun yerleşim yeri nasıl belirlenir?

Medeni Kanun’un 21. maddesi, velayet altında bulunan çocuğun yerleşim yerinin ana ve babasının; ana ve babanın ortak yerleşim yeri yoksa çocuğun kendisine bırakıldığı ana veya babanın yerleşim yeri olduğunu söyler. Kardeşlerin ayrı ebeveynlerle kalması hâlinde çocukların yerleşim yerleri de farklı olacaktır. Bu, okul kayıtlarından sağlık hizmetine kadar birçok uygulamayı etkiler.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Ailenin on altı yaşında ve beş yaşında iki çocuğu var. Büyük çocuk babasıyla çok yakın ve aynı şehirde okuluna devam etmek istiyor; küçük çocuk ise bakımında anneye daha bağlı. Anne başka bir şehre taşınmayı düşünüyor. Taraflar “büyük baba, küçük anne” önerisinde uzlaşmış görünüyor. Bu durumda hâkim, her çocuk için ayrı ayrı sorar: Büyük çocuğun kendi isteği hangi gerekçelere dayanıyor, küçük çocuğun annesiyle bağı ne durumda, kardeşler arası bağ nasıl korunacak, ayrılığın çocuklar üzerindeki olası etkisi nedir? Kararın hangi yönde çıkacağını önceden söylemek mümkün değildir; ancak ebeveynlerin ayrılığı çocukların yararı gerekçesiyle açıklayabilmesi, hâkimin değerlendirmesinde ağırlık taşır.

Ayrılan kardeşlerin birbiriyle ilişkisi nasıl korunur?

Kardeşler ayrı yaşasa bile aralarındaki bağın korunması çocukların yararınadır. Kanunda kardeşlerin birbirini görmesi için ayrı bir hüküm yoktur, ama kişisel ilişki düzenlemesinde kardeşleri aynı gün ve saatlerde buluşturacak bir takvim kurulabilir. Örneğin her iki ebeveynin hafta sonu görüşmeleri aynı zamana denk getirilebilir, bayram ve yaz tatillerinde ortak bir dönem ayrılabilir. Anlaşmalı boşanmada bunu protokole yazmak mümkündür; çekişmeli davada ise talep olarak dilekçeye eklenebilir. Kişisel ilişki düzenlemesinin genel çerçevesi için çocukla şahsi ilişki kurulması yazısına göz atabilirsiniz.

Karardan sonra durum değişirse

Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olgular zorunlu kılarsa hâkim, re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır (m. 183). Kardeşlerin ayrı kalması çocuklar için olumsuz sonuçlar doğurmuşsa velayet değişikliği davası açılabilir; genel koşullar velayet değişikliği davası yazısında anlatılıyor.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, kardeşleri ayırmayı bir pazarlık aracı yapmaktır; çocuk bir ebeveyne “verilirken” diğeri kendi lehine başka bir talepten vazgeçiyorsa hâkim bunu çocuğun yararına aykırı bulabilir. İkinci hata, çocuğa fikrini sorarken ona yük yüklemek ya da çocuğu bir tarafa yönlendirmektir. Üçüncü hata, ayrılan kardeşler için kişisel ilişki düzenini yazmadan karar almaktır. Dördüncü hata, ayrılığı kalıcı sanıp ileride değişen koşulları hâkime sunmamaktır; durum değişirse düzenin yeniden ele alınabileceğini unutmamak gerekir.

Anlaşmalı boşanmada kardeşleri ayırmak

Taraflar anlaşmalı boşanıyorsa velayet düzenlemesi de protokolün parçasıdır. Hâkim, boşanma veya ayrılığın fer’i sonuçlarına ilişkin anlaşmaları onaylamadıkça bu anlaşmalar geçerli olmaz (m. 184/5). Dolayısıyla “kızımız annede, oğlumuz babada kalsın” şeklinde bir uzlaşma, hâkimin çocukların yararına uygunluk denetiminden geçer. Hâkim, protokol imzalanmış olsa bile çocuğun yararına aykırı gördüğü hükmü onaylamayabilir. Anlaşmalı boşanmada hâkim tarafları bizzat dinler ve çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi uygun bulması gerekir (m. 166/3); bu yüzden ayrılma kararının nedeni orada sorulabilir. Kardeşleri ayırmak ciddi bir tercihse, bunun nedenini çocukların yararı üzerinden açıklayabilmek gerekir: çocukların okul durumu, aralarındaki yaş farkı, kendi istekleri, ebeveynlerin bakım imkânları gibi gerekçeler somut olarak anlatılmalıdır.

Protokolde ayrıca şunların yazılması işe yarar: ayrı yaşayan kardeşlerin ne sıklıkla bir araya geleceği, bayram ve yaz tatili düzeni, çocukların ortak etkinliklere nasıl katılacağı, giderlerin nasıl bölüşüleceği. Nafaka açısından her çocuğun ihtiyacının ve her ebeveynin ödeme gücünün ayrı ayrı hesaplanması gerekir; çünkü her ebeveyn kendi yanında yaşayan çocuğa fiilen bakmakta, diğer çocuğa ise gücü oranında katılmaktadır. Bakım ve eğitim giderlerine katılma yükümlülüğü 182. maddenin üçüncü fıkrasında, nafaka dava hakkı ise 329. maddede düzenlenmiştir.

Çekişmeli davada kardeşlerin ayrılması talebi

Taraflardan biri kardeşlerin ayrılmasını talep ediyorsa, bu talebin gerekçelendirilmesi gerekir. Hâkim, her iki ebeveynin görüşünü aldıktan sonra çocukların durumunu inceleyecek, gerekirse uzman raporu isteyecektir. Davanın sürüncemede kalmaması için çocukların okul, sağlık ve günlük düzenine ilişkin belgeler baştan hazırlanmalıdır. Dava sürerken çocukların kimde kalacağı bakımından geçici önlem de istenebilir; konuya boşanma davasında çocuk için geçici velayet kararı yazısından bakabilirsiniz.

Dava boyunca hâkimin gözlemlediği şey yalnızca belgeler değildir; ebeveynlerin çocuğun diğer ebeveynle ve kardeşiyle ilişkisini ne kadar desteklediği de önem taşır. Kardeşler arası bağı koruyan bir tutum, ayrı velayet talebinin makul bir gerekçeyle yapıldığı izlenimini destekleyebilir; engelleyen bir tutum ise tam tersi izlenim bırakabilir.

Çocuğun kendi isteği ne kadar belirleyici?

Ergenlik çağındaki bir çocuk “babamla kalmak istiyorum” dediğinde bu sözün ağırlığı çocuğun yaşına, olgunluğuna ve istediği şeyin gerekçesine bağlıdır. Kanun, çocuğun olgunluğu ölçüsünde düşüncesinin dikkate alınmasını ister (m. 339/3); ama hâkim, çocuğun tercihinin ebeveynlerin etkisiyle şekillenip şekillenmediğine de bakar. Küçük kardeşin bu tercihi aynı biçimde yapabilmesi beklenmez. Aynı ailede iki çocuğun farklı şeyler söylemesi, ayrı velayet tartışmasını güçlendirebilir; ancak hâkim çocuğun sözünü tek başına karar gerekçesi yapmaz.

Hazırlık için kontrol listesi

Kardeşlerin ayrılması gündemdeyse dosyayı baştan şu başlıklarda toplayın: her çocuğun yaşı, okulu ve sağlık durumu; çocukların birbirleriyle ve her bir ebeveynle ilişkisi; günlük bakımı fiilen kimin yürüttüğü; ebeveynlerin konut ve çalışma düzeni; ayrılma hâlinde kardeşlerin birbirini nasıl göreceği. Her başlık için belge ve tanık düşünün. Bu hazırlık hem çekişmeli davada hem protokol görüşmesinde ihtiyaç duyulan sorulara önceden cevap verir.

Kardeşlerin geleceği için dosyanızı birlikte değerlendirelim

Kardeşlerin ayrı ebeveynlere bırakılması, ailelerin hem hukuki hem duygusal olarak en çok zorlandığı konulardandır. Çocuk sayınız, yaşları, yaşadığınız yer ve çocukların ilişkisi dosyanın seyrini değiştirir. Telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak durumunuzu anlatabilirsiniz; iletişim sayfasında büronun bilgileri yer alıyor. Konunun genel çerçevesi için aile hukuku sayfasına, velayetin hangi ölçütlere göre verildiğini merak edenler için velayet kime verilir: kriterler yazısına bakabilirsiniz.